Gỏi Cá Nam Ô: Chuyện Làng Chài, Cá Trích Và Nước Mắm

Gỏi cá Nam Ô mang tên làng chài nơi nó ra đời. Làng chài Nam Ô có tuổi đời hàng trăm năm, nằm ở cửa sông Cu Đê, dưới chân đèo Hải Vân. Muốn hiểu vì sao đĩa gỏi này đặc biệt thì phải bắt đầu từ cái làng: nó cũ hơn món ăn rất nhiều, và món ăn lớn lên từ chính nghề biển của nó.

Làng Nam Ô: ngôi làng hơn 700 năm bên chân đèo Hải Vân

Làng cổ Nam Ô nằm nép bên vịnh Đà Nẵng, cách đèo Hải Vân chừng 3 km. Theo nhiều nhà nghiên cứu, làng có “tuổi làng” hơn 700 năm. Vị trí cũng hiếm có: phía trước là biển, bên cạnh là sông, và tựa vào chân Thiên hạ đệ nhất hùng quan Hải Vân.

Tên làng đã đi vào sử sách. Bộ Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn chép núi Cu Đê “lại có tên là núi Hoa Ổ (tên Nam Ô trước đây)”. Về vịnh Đà Nẵng ngày xưa nhìn từ phía biển, xem thêm bài Đà Nẵng 1858 qua tranh và bản đồ cũ.

Công chúa Huyền Trân và rừng Phụng

Người làng còn giữ chuyện về công chúa Huyền Trân. Tài liệu của các bậc cao niên ghi rằng tháng 6/1306 vua Chế Mân rước công chúa về làm vợ, và dân làng tin rằng khi từ Đồ Bàn trở về Thăng Long, bà đã dừng chân ở vùng đất này. Năm 1999, khi dân làng tôn tạo lại miếu vọng trên nền miếu cũ, họ đào được một bộ ba bài vị gỗ sơn huyết, trong đó có bài vị của công chúa. Miếu nay mở cửa đón cả dân làng lẫn du khách.

Rừng Phụng phủ quanh mõm Hạc được người làng xem là chốn linh thiêng, không ai dám chặt một gốc cây.

Giếng Chăm, di chỉ và lăng cá Ông

Dấu vết xưa hơn nữa nằm ngay trong làng: bốn giếng nước Chăm cổ vẫn cho mạch nước ngọt, mát dù sát mép biển. Làng có lăng thờ hàng chục bộ xương cá Ông, và các nhà khảo cổ từng phát hiện di chỉ, phế tích có niên đại thế kỷ 10. Nơi này nổi tiếng với cụm di tích lịch sử, làng nghề nước mắm lâu đời, bãi đá rạn hoang sơ ven biển và món gỏi cá.

Những tấm ảnh cũ về chân đèo Hải Vân phía Đà Nẵng là ảnh kính của André Salles, lưu ở Thư viện Quốc gia Pháp: vịnh cong dưới núi, xóm nhà tranh ven sườn, cổng đèo thấp thoáng trong sương. Đó là khung cảnh mà các làng chài như Nam Ô đã sống qua nhiều đời.

Từ nghề biển ra món gỏi

Nghề của làng khởi từ chuyện ngư dân đánh bắt hải sản để kiếm ăn hằng ngày. Món gỏi cá đi cùng con đường đó. Theo lời ngư dân, gỏi cá Nam Ô xuất hiện từ hàng trăm năm trước. Ngày trước nó chỉ dành cho người đi biển, dân làng chài tự chế biến rồi ăn trong gia đình với nhau. Về sau món ăn được thương mại hóa, thành đặc sản với hai loại là gỏi ướt và gỏi khô.

“Hàng trăm năm” là cách người làng tự kể về món ăn của mình, không phải một mốc trong sử sách.

Cá trích: con cá làm nên món gỏi

Làm gỏi được với cá mòi, cá tớp hay cá cơm, nhưng loại hợp nhất vẫn là cá trích vì thịt ngọt và săn chắc. Cá trích sống gần bờ, ngư dân đánh bắt quanh năm. Con cá to cỡ hai ngón tay, được đánh bắt mỗi ngày và mang vào bờ từ sáng sớm.

Cá tươi được làm sạch, bỏ đầu, phi lê lấy phần thịt rồi cắt từng miếng nhỏ. Từ đây gỏi tách thành hai nhánh.

Gỏi khô và gỏi ướt làm thế nào

Gỏi cá Nam Ô làm theo hai cách: gỏi ướt và gỏi khô.

Gỏi khô. Cá phi lê được làm tái chín bằng giấm và chanh, ép vừa phải cho ráo nước. Phần thịt sau khi ráo được trộn với gia vị cay nóng như ớt, gừng để khử mùi tanh, rồi thêm thính. Thính riềng được người làng ưa hơn thính thường, vì làm thịt cá khô ráo và ướp thơm hơn.

Gỏi ướt. Thịt cá sơ chế xong trộn với tỏi, gừng, riềng băm nhuyễn. Cá cũng có thể ngâm trong nước dùng cay pha từ nước mắm Nam Ô, ít gừng, tỏi, ớt và đường cho dịu vị.

Nước ép ra từ cá không bỏ đi. Nó được đun sôi, hòa với nước mắm Nam Ô và ớt để thành nước chấm, đến lúc dọn mới trộn thêm mè và đậu phộng rang giã nhỏ.

Nước mắm Nam Ô: linh hồn của nước chấm

Đĩa gỏi nào ở Nam Ô cũng dựa vào nước mắm của chính làng. Người làng kể rằng người Chăm đã mang nghề làm nước mắm và thói quen dùng nước mắm đến Nam Ô. Các bậc cao niên nhớ nghề phát triển khá mạnh vào khoảng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

Nước mắm làm từ cá cơm than và muối, ủ trong chum từ 12 đến 18 tháng. Mỗi năm làng làm mắm vào tháng ba và tháng tám âm lịch theo vụ cá cơm than: đầu tháng ba âm lịch, đàn cá vào vịnh Đà Nẵng thì người làng ra khơi, và tháng tám đàn cá lại vào vùng biển này. Mắm thành phẩm có màu đỏ thẫm, vị ngọt tự nhiên.

Giữa thập niên 80 của thế kỷ XX, nước mắm Nam Ô được tặng Huy chương Vàng tại Hội chợ triển lãm Giảng Võ ở Hà Nội, và dân làng tự hào nhất là nó từng được chọn để tiến vua. Năm 2024 nó nhận chỉ dẫn địa lý, chỉ dẫn địa lý đầu tiên của Đà Nẵng.

Danh mục di sản quốc gia của Nam Ô là nghề làm nước mắm, không phải món gỏi. Chuyện nghề mắm nằm ở bài Nước mắm Nam Ô.

Rau rừng Hải Vân và rau ăn kèm

Gỏi ăn với rau rừng hái ở núi Hải Vân và các loại rau quen như đinh lăng, tía tô, ngò tàu, xà lách, cùng chuối chát, xoài chua. Người làng còn dùng rau trâm. Năm 2008, một chủ quán ven quốc lộ kể buổi sáng đi hái về những đọt non của cóc rừng, tim lan, lành ngạnh, lá trâm, lá dừng.

Ăn gỏi cá Nam Ô thế nào cho đúng điệu

Có hai cách. Một là cuốn cá với rau trong bánh tráng mỏng, chấm nước chấm, ăn thêm bánh tráng nướng. Hai là trộn hết vào một tô.

Với gỏi khô, cá và rau sống cuốn bánh tráng, chấm nước mắm pha riêng. Gỏi ướt cũng cuốn như vậy, nhưng chấm vào nước dùng trong bát gỏi. Người làng còn một kiểu ăn riêng cho gỏi ướt: cho cá, rau, xoài non vào bát, chan nước gỏi rồi ăn cả một lúc.

Ăn gỏi cá Nam Ô ở đâu

Làng Nam Ô thuộc phường Hải Vân, thành phố Đà Nẵng, cách trung tâm khoảng 15 km theo quốc lộ 1A. Năm 2008, dọc quốc lộ 1A qua làng có chừng mươi hộ bán gỏi cá.

Chọn quán từ 4,5 sao trở lên trên Google Maps, nhiều đánh giá. Trang này chỉ giữ một quán đạt ngưỡng đó. Thông tin lấy từ trang Google Maps của quán ngày 18/10/2026.

Quán Cô Hồng

Trang du lịch VinWonders nhắc quán Cô Hồng vì phần lớn rau ăn kèm được thu hoạch ngay chân đèo Hải Vân. Cơ sở 1 ở 38 Lê Hồng Phong, quận Hải Châu. Google Maps ghi 4,5 sao từ 1.243 đánh giá. Quán mở cửa 10:00-21:30 mỗi ngày.

Quán nằm giữa thành phố, không phải trong làng Nam Ô. Ai muốn ăn ngay gần chỗ cá lên bờ thì chạy ra làng. Danh sách nhà hàng đầy đủ hơn ở danangoi.com/places (opens in a new tab).

Giá một suất gỏi cá

Năm 2008, một suất gỏi cá ở quán ven quốc lộ 1A giá 25.000 đồng cho hai người ăn. Giá hôm nay mỗi quán một khác, nên hỏi trước khi gọi.

Lưu ý sức khỏe khi ăn gỏi cá

Báo Sức khỏe & Đời sống của Bộ Y tế cho biết người hay ăn gỏi cá, cá nấu tái chưa chín dễ nhiễm sán lá gan nhỏ. Để phòng bệnh, bài báo khuyên không ăn gỏi cá hoặc cá nấu chưa chín dưới mọi hình thức.

Nguồn ảnh

• Vịnh Đà Nẵng nhìn từ đường đèo Hải Vân, ảnh của André Salles (1898): Wikimedia Commons, André Salles, Bibliothèque nationale de France, 1898, public domain (opens in a new tab) (Public domain)
• Xóm nhà tranh bên sườn Hải Vân phía Đà Nẵng, ảnh của André Salles (1898): Wikimedia Commons, André Salles, Bibliothèque nationale de France, 1898, public domain (opens in a new tab) (Public domain)
• Một đĩa gỏi cá trích Việt Nam với rau thơm và nước chấm đậu phộng. Ảnh minh họa chung, không phải ảnh chụp ở Nam Ô: Wikimedia Commons, OlBoes, 2025 (opens in a new tab) (CC BY-SA 4.0)
• Ảnh và video tải lên Google Maps (Co Hong Restaurant on Google Maps (opens in a new tab)) bởi Quan Co Hong - Dac san Da Nang (co so 1).