Tourane thời Pháp thuộc: thành phố ô cờ bên sông Hàn

Tourane: cái tên Pháp của Đà Nẵng

Tourane là tên chính thức của vùng đất Hàn – Đà Nẵng thời Pháp thuộc, kể từ năm 1888. Đến năm 1950, khi người Pháp trao lại chính quyền cho người Việt, thành phố lấy lại tên Đà Nẵng. Bài này kể Tourane được lập ra thế nào, dựng nên ra sao, và còn gì đến hôm nay, bằng ảnh bưu thiếp cũ.

Cái tên không phải do người Pháp đặt. Tourane đã có từ thế kỷ 16. Hầu hết giả thuyết về nó cho rằng đó là cách các nhà truyền giáo, thương nhân và nhà hàng hải nước ngoài phát âm tên địa phương. Cuộc đổ bộ năm 1858 ở cùng cửa biển này được kể riêng trong bài Đà Nẵng 1858.

Dụ số 576 và nghị định lập thành phố

Văn bản mở đầu là Dụ số 576 ngày 26 tháng 8 năm Đồng Khánh thứ ba, tức mùng 1-10-1888. Dụ cụ thể hóa điều 18 của Hiệp ước Patenôtre (6-6-1884) về giới hạn các khu nhượng địa ở Hà Nội, Hải Phòng và Tourane. Hai ngày sau, ngày 3-10-1888, Toàn quyền Đông Dương Richaud ký nghị định chuẩn y dụ này.

Theo dụ ấy, địa bàn Tourane năm 1888 gồm năm xã: Hải Châu, Phước Ninh, Thạch Thang, Nam Dương và Nại Hiên Tây. Lần đầu tiên Đà Nẵng xuất hiện trên bản đồ quốc gia và quốc tế như một đơn vị hành chính chứ không chỉ một cửa biển.

Thành phố ra đời muộn hơn. Ngày 24-5-1889, một nghị định chính thức lập Tourane là thành phố cấp II. Người đứng đầu là một Đốc lý, bên cạnh có Hội đồng thị xã, đa phần là người Pháp, gồm một chủ tịch và sáu nghị viên.

Địa giới mở rộng: 1897, 1901, 1905

Ranh giới không đứng yên:

• Dụ ngày 27-9-1897 nhượng thêm các xã An Hải, Cổ Mân và một số nơi khác ở hữu ngạn sông Hàn.
• Dụ ngày 15-1-1901 nhượng thêm tám xã.
• Nghị định ngày 19-9-1905 tách Tourane khỏi tỉnh Quảng Nam, thành một đơn vị hành chính độc lập gồm 19 xã.

Trước khi có thành phố

Trước năm 1888, Tourane cũng có đường bộ, nhưng phần lớn là đường làng, phương tiện chủ yếu là xe ngựa hoặc xe bò. Chính Toàn quyền Doumer, nhắc lại chuyến đi năm 1897, mô tả nơi này có ba hoặc bốn tòa nhà công cộng, khoảng 12 ngôi nhà kiểu châu Âu và một ngôi làng.

Để lấy chỗ cho khu phố mới, năm 1888–1889 một số làng bản địa dọc bờ tây sông Hàn bị di dời. Hầu hết dấu tích phòng thủ quân sự của triều Nguyễn ở Tourane bị phá hủy.

Khu phố Pháp ô cờ ven sông

Các bản đồ và ảnh cũ cho thấy các công trình công cộng xếp ngay ngắn dọc bờ sông Hàn, còn đường phố ở trung tâm chạy theo kiểu ô cờ. Hầu hết công trình công cộng nằm trong phạm vi không quá 200 mét tính từ bờ sông. Sau năm 1889, đường phố lát đá dăm dần thành hệ thống trục dọc, trục ngang, và mọi đường phố Tourane đều được đặt tên theo địa danh hoặc nhân danh.

Ranh giới giữa hai cõi hiện rõ trên địa bàn: khu phố Pháp (quartier français) và khu phố bản xứ (quartier indigène). Khu phố Pháp là nơi tập trung cơ quan hành chính và các công ty lớn, đường tráng nhựa. Tấm bưu thiếp Résidence-Mairie ở trên là kiểu công trình của khu ấy, nhìn từ phía sông.

Công trình thương mại tiêu biểu trên bưu thiếp là Phòng Thương mại và Nông nghiệp (Chambre de Commerce et d’Agriculture): tòa nhà có hàng cột ở lối vào, hàng rào sắt và cột cổng phía trước.

Cảng biển Tourane

Một thành phố ven biển cần tàu. Một mô tả của người Pháp về thị trấn mới kể rằng nhà mọc lên như nấm, một kè được xây dựng và tàu chở hàng từ vịnh vào cảng. Tourane là điểm dừng trên tuyến vận tải biển xuyên Việt Hải Phòng – Tourane – Quy Nhơn – Sài Gòn. Công ty Vận tải Hàng hải (Messageries Maritimes), còn gọi là Hãng Đầu Ngựa, có chi nhánh ở đây.

Nhà ga, đường sắt và tàu đi Hội An

Ga Lớn Tourane xây năm 1905 trên đường Lagrie, nay là đường Hải Phòng. Ga Chợ Hàn nằm trên đường Quai Courbet, nay là đường Bạch Đằng. Tuyến đường sắt Tourane – Huế thông năm 1906, và tuyến Tourane – Nha Trang thông năm 1936.

Một nhóm do thương gia trà Dérobert đứng đầu vận động xây tuyến tàu hơi nước khổ hẹp giữa Tourane và Faifo. Tuyến mở cửa ngày 1-10-1907 và mỗi ngày có ba chuyến khứ hồi. Hành khách xuống tàu ngay trước chợ Hàn.

Tuyến không bền. Nó gặp nhiều trục trặc kỹ thuật. Bão ngày 27-10-1915 phá nền đường quanh Ngũ Hành Sơn, và tuyến đóng cửa hẳn ngày 31-12-1915 sau tám năm hoạt động. Về thương cảng Hội An, xem bài Lịch sử Hội An.

Nhà thờ chính tòa, 1923–1924

Nhà thờ chính tòa hiện nay xây từ tháng 2 năm 1923 đến tháng 9 năm 1924. Ngày 14-9-1924 nhà thờ được làm phép. Kiến trúc theo kiểu Gothic. Trên nóc, chỗ cột thu lôi, có tượng một con gà màu xám bằng hợp kim làm vật xác định hướng gió.

Bầu trời Tourane

Năm 1913, người dân bản địa Tourane lần đầu thấy máy bay cất cánh từ mặt đất. Đó là phi công Marc Pourpe lái chiếc Blériot XI biểu diễn trên bầu trời thành phố. Sân bay Tourane mãi đến đầu thập niên 30 mới được khởi công, và đến năm 1940, khi Nhật Bản chiếm đóng Đông Dương, họ dùng nó làm căn cứ quân sự.

Người dân và nghề mới

Xã hội có thêm những lớp người mới, như thầy thông ngôn, cùng phu xe kéo, phu bến tàu, phu lục lộ và công nhân.

Ba giai đoạn, một di sản

Nghiên cứu về đô thị Tourane chia quá trình đô thị hóa thành ba giai đoạn: 1888–1918, 1919–1939 và 1940–1950. Khu trung tâm thành phố ngày nay được xem là một di sản đô thị và kiến trúc đáng chú ý.

Đọc thêm

Trong công viên Tourane từng có khu vườn tượng Chăm, mầm của một bảo tàng nổi tiếng: xem Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Về cửa biển ấy trước đó, xem Đà Nẵng 1858.

Nguồn ảnh

• Résidence-Mairie của Tourane nhìn từ sông Hàn, bưu thiếp trước năm 1945: Wikimedia Commons, bưu thiếp Tourane - Annam - Résidence-Mairie, phạm vi công cộng (opens in a new tab) (Public domain)
• Bưu thiếp Chambre de Commerce et d'Agriculture, Tourane, đầu thế kỷ 20 (nhà xuất bản P. Dieulefils): Wikimedia Commons, bưu thiếp Phòng Thương mại và Nông nghiệp Tourane, phạm vi công cộng (opens in a new tab) (Public domain)
• Đảo nhỏ của khu bến và vũng tàu Tourane trên bưu thiếp đầu thế kỷ 20: Wikimedia Commons, bưu thiếp Annam - Tourane - L'Ilot des docks - La rade, phạm vi công cộng (opens in a new tab) (Public domain)
• Nhà thờ Tourane trên một bưu thiếp đề năm 1924: Wikimedia Commons, bưu thiếp Eglise de Tourane (Annam) - 1924, phạm vi công cộng (opens in a new tab) (Public domain)