Thành Điện Hải: pháo đài giữ cửa sông Hàn năm 1858

Pháo đài giữ cửa sông Hàn

Thành Điện Hải nằm ngay giữa Đà Nẵng hôm nay, giữa những tòa nhà kính và khu hành chính của thành phố, nên đi ngang qua dễ không nhận ra. Đây là phần khác của câu chuyện liên quân Pháp – Tây Ban Nha vào Đà Nẵng, và những bức tường gạch ở đây là dấu vết hiếm hoi còn lại của những trận đánh đầu tiên trong thành phố.

Cái tên đã nói lên việc của nó. Trước khi tàu chiến phương Tây đến, triều Nguyễn đã coi cửa sông Hàn là cửa ngõ vào Huế và đặt đồn lũy hai bên bờ. Điện Hải, nghĩa là giữ biển, là đồn chính ở bờ tây.

Từ đồn ven sông đến thành gạch

Đồn đầu tiên khởi công năm Gia Long thứ 12 (1813), ở tả ngạn sông Hàn. Bờ sông sát nước, nên năm 1823 đồn được dời vào đất liền, xây bằng gạch trên gò cao; đến năm 1835 đổi tên thành Thành Điện Hải. Một tờ báo ghi mốc đầu sớm hơn một năm, nhưng các trang khác chúng tôi đọc đều thống nhất mốc sau.

Thành xây theo đồ án kiểu Vauban, hình vuông, có 30 ụ súng đại bác cỡ lớn. Năm 1847 thành được mở rộng, chu vi 556 m, tường cao hơn 5 m, quanh thành là hào sâu 3 m, và có hai cửa: cửa chính hướng Nam, một cửa hướng Đông.

Trận phòng thủ trước hạm đội

Ngày 1-9-1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha đem 14 chiếc thuyền đánh Đà Nẵng. Thành Điện Hải trở thành tiền đồn để quân dân ta kìm chân quân giặc hơn một năm rưỡi, dưới sự chỉ huy của danh tướng Nguyễn Tri Phương cùng nhiều tướng khác.

Chiến dịch không cho phía liên quân kết quả nhanh như họ muốn. Theo bài tường thuật lễ đón bằng xếp hạng năm 2018 của báo Sài Gòn Giải Phóng, liên quân rút khỏi Đà Nẵng ngày 23-3-1860 sau một năm rưỡi sa lầy. Các tài liệu lưu trữ ghi lệch một ngày, nên bạn nên kiểm lại trước khi trích. Tàu, bản đồ và tranh khắc thời đó có ở Đà Nẵng 1858 qua tranh và bản đồ.

Bệnh viện, nhà xưởng và những năm bỏ quên

Khi Đà Nẵng thành nhượng địa, công dụng của thành đổi hẳn. Năm 1895 người Pháp lấy thành để xây bệnh viện quân y và phá hủy hoàn toàn các kiến trúc cổ bên trong. Nhà nguyện người Pháp thêm vào khu bệnh viện bị phá bỏ năm 1998. Bối cảnh rộng hơn của thời kỳ này nằm ở bài Tourane thời Pháp thuộc.

Sau năm 1975, một xí nghiệp dược dùng thành làm nhà xưởng chế biến thuốc. Năm 2007 thành phố cho xây Bảo tàng Đà Nẵng trên nền thành, và bảo tàng khánh thành, mở cửa đón khách năm 2010.

Xếp hạng di tích

Bộ Văn hóa – Thông tin (trước đây) công nhận thành là Di tích lịch sử quốc gia ngày 16-11-1988, và bia di tích được gắn ngày 25-8-1998. Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt ngày 25-12-2017. Thành phố tổ chức lễ đón bằng xếp hạng ngày 29-3-2018 và khởi công dự án tu bổ ngay hôm đó.

Tu bổ

Giai đoạn 1 khởi công ngày 29-3-2018 với kinh phí 102,7 tỷ đồng. Thành phố vận động 80 hộ dân và 3 cơ quan nhà nước rời khỏi phần lõi và phần đệm, rồi đầu tư hơn 100 tỉ đồng để phục hồi tường cao hào sâu.

Ngày 6-5-2022, thành phố duyệt giai đoạn 2 với tổng mức đầu tư hơn 84,2 tỷ đồng, dự kiến đến năm 2024. Dự án phục dựng cổng thành phía Đông, cầu phía cổng Tây và kỳ đài phía Nam, cùng một nhà trưng bày ngầm để không che tầm nhìn tổng thể khu di tích. Dự án cũng hạ giải tòa nhà Bảo tàng Đà Nẵng trong thành, còn bảo tàng được thành phố quyết định chuyển sang số 42 Bạch Đằng.

Thần công và điều đáng xem

Những khẩu thần công sắt là thứ nhiều người nhớ nhất. Bảo tàng Đà Nẵng quản lý 7 khẩu thần công gang sắt tìm thấy trong khuôn viên thành, và bộ sưu tập có 14 khẩu khi dự án giai đoạn 2 được duyệt.

Đến tham quan

Khu di tích rộng 26.519 m², phía Bắc giáp đường Lý Tự Trọng, nay thuộc phường Hải Châu. Bạn cứ đi dọc tường thành và hào, rồi men theo sông Hàn sang những nơi khác trong câu chuyện này.

Về chuyện đi lại, chúng tôi chưa tìm được nguồn có ngày tháng cho giờ mở cửa, giá vé hay địa chỉ đáng tin. Bạn hãy hỏi khách sạn hoặc kiểm tra tại chỗ, vì công trình tu bổ thay đổi phần nào đang mở cửa.

Đọc tiếp

Giai đoạn Pháp thuộc kế tiếp: Tourane thời Pháp thuộc. Cuộc đổ bộ đầu tiên: Đà Nẵng 1858.

Ảnh (1)

• Botminh24, CC BY 4.0 (mở tab mới)