Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng: từ vườn tượng Tourane

Cổ viện Chàm giữa phố Đà Nẵng

Bảo tàng nằm ở số 2 đường 2 Tháng 9, ngay góc đường Bạch Đằng và Trưng Nữ Vương. Nơi này còn được gọi là Bảo tàng Chàm, dịch từ cái tên Pháp Musée Cham. Trong tòa nhà có gần 2.000 hiện vật, khoảng 500 món tiêu biểu được bày thường xuyên. Phần lớn làm bằng sa thạch, kèm một số món bằng đồng và đất nung, có niên đại từ thế kỷ VII đến thế kỷ XV.

Điều đáng kể với người xứ Quảng: bảo tàng bày theo nơi xuất xứ. Có phòng Trà Kiệu, phòng Mỹ Sơn, phòng Đồng Dương, phòng Tháp Mẫm, và các hành lang Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Kon Tum. Đi một vòng là đi qua từng vùng đất Champa theo thứ tự các phòng. Bài này kể bảo tàng ra đời thế nào, rồi dẫn qua từng phòng, từng bảo vật, và cuối cùng là giờ giấc, giá vé.

Vườn tượng Tourane

Câu chuyện bắt đầu trước khi có tòa nhà. Khu vườn tượng do Công sứ Charles Lemire khởi xướng từ cuối thế kỷ 19. Từ những năm 1891, 1892, ông cho sưu tập hiện vật ở các làng Trà Kiệu, Khương Mỹ của tỉnh Quảng Nam, đưa về đặt tại công viên Tourane, chính là chỗ sau này được chọn để xây bảo tàng.

Hơn hai mươi năm trước khi có mái nhà, nhiều tượng Chăm tìm thấy ở vùng Đà Nẵng, Quảng Nam và các tỉnh lân cận đã tập trung về công viên ấy. Không phải tượng nào cũng ở lại. Một số được chuyển về Pháp, một số ra bảo tàng ở Hà Nội và Sài Gòn, nhưng phần nhiều những tác phẩm tiêu biểu vẫn ở Đà Nẵng. Vì thế tượng Chăm của Quảng Nam vẫn nằm ở bờ sông Hàn.

Bối cảnh đô thị của công viên Tourane được kể riêng trong bài Tourane thời Pháp thuộc.

Mười bảy năm để có một mái nhà

Cơ quan đứng sau cả công cuộc là Trường Viễn Đông Bác Cổ Pháp, viết tắt EFEO, thành lập năm 1900, lo việc kiểm kê, bảo tồn, trùng tu di sản khắp Đông Dương. Ý tưởng dựng ở Đà Nẵng một nhà bảo tàng cho tượng Chăm manh nha từ năm 1902, trong một đề án của EFEO có phần đóng góp lớn của Henri Parmentier. Từ đề án đến ngày mở cửa là những nỗ lực kéo dài suốt 17 năm để vận động kinh phí.

Công trình khởi công năm 1915 và xây xong năm 1916. Tòa nhà nằm trên một gò đất cạnh sông Hàn. Đến năm 1919 bảo tàng khánh thành, trưng bày lần đầu.

Lúc mới mở, nơi này mang tên Musée Cham, Tourane, trưng bày khoảng 160 hiện vật như một kho mở. Mặt bằng là một hình chữ nhật, gồm một phòng ở giữa và bốn hành lang bao quanh, tổng diện tích 306 mét vuông.

Tháp Chăm trong khuôn đá Pháp

Tòa nhà đầu tiên do hai kiến trúc sư người Pháp là Delaval và Auclair thiết kế, theo gợi ý của Parmentier về việc dùng một số đường nét của kiến trúc Chăm. Công trình giữ những đường nét mô phỏng hình khối của tháp Chăm. Nhìn tấm ảnh cũ, bạn thấy ngay ý đó: dãy cột thẳng hàng của kiểu cổ điển Pháp, nhưng trên mái là những khối nhỏ mô phỏng đỉnh tháp. Hai tấm biển trước sân ghi tên cơ quan chủ quản và tên bộ phận: École française d’Extrême-Orient, Section des antiquités chames.

Những lần mở rộng sau này giữ đúng nét ấy. Các hạng mục mới sao chép lại phần trang trí của tòa nhà 1915, kể cả ba bộ phù điêu mái A, B, C với tỷ lệ 1:1. Một chi tiết đáng nhớ: bản vẽ thiết kế gốc năm 1915 hiện không còn ở Lưu trữ Quốc gia của Việt Nam lẫn ở Pháp. Ý đồ của người vẽ nay đọc được qua chính tòa nhà.

Trà Kiệu 1927–1928 và cái tên Henri Parmentier

Khi những cuộc khai quật lớn ở Trà Kiệu năm 1927 và 1928 đưa thêm hiện vật về, tòa nhà không còn đủ chỗ. Ở Trà Kiệu, EFEO tìm thấy nhiều hiện vật điêu khắc, cùng nền móng đền tháp và dấu vết tường thành. Cũng năm 1927, kiến trúc sư J. Y. Claeys của EFEO đề xuất mở rộng bảo tàng, dự án chậm đến năm 1936 mới xong.

Lần mở rộng giữa thập niên 1930 xây thêm hai dãy nhà hai bên, mỗi dãy 102 mét vuông, nối với tòa nhà cũ thành hình chữ U mở ra sân trước. Đến năm 1936, bảo tàng được đặt tên là Bảo tàng Henri Parmentier. Người được vinh danh là người đóng góp lớn cho đề án từ năm 1902.

Từ 1946 đến nay

Năm 1946, bảo tàng bị cướp phá; đến năm 1948 thu lại được 150 món. EFEO chuyển giao lại cho chính quyền địa phương vào năm 1960.

Các mốc sau đó:

• 2002: xây thêm tòa nhà hai tầng phía sau để trưng bày hiện vật sưu tầm sau năm 1975.
• 2009: hai phòng Mỹ Sơn và Đồng Dương được cải tạo, khánh thành lại.
• 2011: bảo tàng được xếp vào danh sách bảo tàng hạng 1 của Việt Nam.
• 2015: thành phố Đà Nẵng đồng ý đầu tư nâng cấp, kinh phí gần 45 tỷ đồng.
• 2016: dự án tổng thể của thành phố trùng tu toàn diện các tòa nhà. Từ đó phần trưng bày chính về điêu khắc Chăm đi cùng các phòng chuyên đề về văn khắc, gốm, âm nhạc, lễ hội và nghề truyền thống của người Chăm hiện nay.
• 2021: tòa nhà được công nhận là di tích lịch sử cấp thành phố.

Năm 2026, bảo tàng mở trưng bày ảnh với hơn 40 hình ảnh tư liệu từ kho lưu trữ của EFEO. Bảo tàng và EFEO đã công bố thỏa thuận hợp tác giai đoạn 2026–2028, trọng tâm là chuỗi sự kiện kỷ niệm 100 năm khai quật khảo cổ tại Trà Kiệu (1927–2027).

Đọc bảo tàng theo từng phòng

Phòng Mỹ Sơn

Mỹ Sơn từng là một trung tâm tín ngưỡng quan trọng của vương quốc Champa, cách Trà Kiệu khoảng 30 km về phía tây. Ở đó có trên 70 ngôi tháp, phần lớn dựng để thờ thần Siva. Trong những đợt khai quật đầu tiên năm 1903–1904, Henri Parmentier và Charles Capeaux xếp các ngôi tháp thành nhóm, dùng chữ cái đặt tên nhóm và chữ số đặt tên từng tháp. Các tên như E1, C1 trong danh sách bảo vật bên dưới theo đúng cách đặt tên ấy. Công trình sớm nhất còn lại ở Mỹ Sơn có niên đại khoảng thế kỷ VII, như nhóm tháp E.

Bảo vật Đài thờ Mỹ Sơn E1, Phù điêu Đản sinh Brahma Mỹ Sơn E1 và Tượng Shiva Mỹ Sơn C1 đều nằm trong danh sách bảo vật quốc gia của bảo tàng. Muốn hiểu chỗ các hiện vật này từng đứng, xem bài Thánh địa Mỹ Sơn.

Phòng Trà Kiệu

Di tích Trà Kiệu ở xã Duy Sơn, huyện Duy Xuyên, Quảng Nam, cách trung tâm Đà Nẵng 50 km về phía nam. Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, các nhà sưu tầm đã nhặt ở đây những mảnh đài thờ, một chiếc linga và các phù điêu trang trí. Một số nhà nghiên cứu xác định Trà Kiệu từng là kinh đô của vương quốc Champa, ứng với tên Simhapura trong một vài văn bia Chăm.

Phần lớn hiện vật Trà Kiệu được xếp vào khoảng thế kỷ X–XI. Có những món niên đại còn lệch nhau đến 3–4 thế kỷ giữa các nhà nghiên cứu, trong đó có một đài thờ.

Phòng Đồng Dương

Đồng Dương là một trung tâm Phật giáo của Champa, nằm ở vùng đồng bằng, cách thung lũng Mỹ Sơn khoảng 20 km về phía nam. Theo văn bia, năm 875 vua Indravarman II cho xây ở đây một tu viện và đền tháp thờ Bồ tát Laksmindra Lokesvara, một dạng của Bồ tát Quán Thế Âm. Parmentier và Charles Carpeaux nghiên cứu và khai quật khu di tích vào mùa thu năm 1902. Ngày nay di tích hầu như bị hủy hoại hoàn toàn bởi thời gian và chiến tranh, nên các hiện vật trong phòng này là cách để hình dung phần nào độ nguy nga của khu đền tháp.

Phòng Tháp Mẫm và phòng Đà Nẵng

Tháp Mẫm ở huyện An Nhơn, Bình Định, niên đại khoảng thế kỷ XII–XIII. Cuộc khai quật năm 1934 thu về tới 58 tấn hiện vật. Tên Tháp Mẫm về sau còn được dùng để gọi một phong cách nghệ thuật Chăm, và Tượng rồng Tháp Mẫm là một bảo vật quốc gia.

Phòng Đà Nẵng gồm nhiều hiện vật sưu tầm trước năm 1975 từ các di tích Phong Lệ, Quá Giáng, Xuân Dương. Đây là phòng cho thấy phần Champa nằm ngay trong địa giới thành phố.

Mười hai bảo vật quốc gia

Bảo tàng đang giữ và trưng bày 12 bảo vật quốc gia: Đài thờ Trà Kiệu, Phù điêu Apsara Trà Kiệu, Đài thờ Mỹ Sơn E1, Tượng Ganesha, Phù điêu Đản sinh Brahma Mỹ Sơn E1, Tượng Shiva Mỹ Sơn C1, Đài thờ Đồng Dương, Tượng Bồ tát Tara, Tượng Gajasimha, Tượng rồng Tháp Mẫm, Phù điêu Shiva múa Phong Lệ và Phù điêu Uma Chánh Lộ. Riêng Tượng Bồ tát Tara hạn chế trưng bày, chỉ giới thiệu trong những sự kiện quan trọng của bảo tàng và thành phố.

Đài thờ Trà Kiệu, bản trường ca trên đá

Đài thờ Trà Kiệu được phát hiện năm 1918 tại tháp chính của kinh đô Trà Kiệu và được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2012. Đài bằng sa thạch, niên đại thế kỷ VII–VIII, cao 128 cm, dài và rộng 190 cm. Hiện vật không xuất hiện nguyên vẹn ngay từ đầu: nó là kết quả của quá trình lắp ghép và hiệu chỉnh kéo dài hơn một thế kỷ.

Chính sự đứt gãy đó khiến các hình chạm thành đề tài tranh luận. Trước nay chưa có giả thuyết nào giải thích nhất quán toàn bộ bố cục của đài. Một cách đọc mới được đề xuất: đài là bản trường ca bằng đá về cuộc đời Đức Phật. Ở một mặt, Thái tử bắn mũi tên xuyên thủng bảy cây thốt nốt. Ở mặt kia, Thái tử Siddhartha cưỡi ngựa Kanthaka cùng người hầu Chandaka lặng lẽ rời cung điện.

Đi thăm: giờ, vé, nội quy

• Địa chỉ: số 2 đường 2 Tháng 9, góc Bạch Đằng và Trưng Nữ Vương. Từ sân bay khoảng 3 km, từ ga xe lửa khoảng 4 km.
• Giờ mở cửa: 7h00 đến 17h00 hằng ngày, kể cả lễ và Tết.
• Vé: 60.000 đồng mỗi lượt cho người Việt và người nước ngoài. Người thường trú ở Đà Nẵng và sinh viên các trường đại học, cao đẳng, trung cấp, trường nghề trả 20.000 đồng.
• Miễn vé: trẻ em dưới 16 tuổi và học sinh; người Việt từ đủ 60 tuổi. Mọi người vào cửa miễn phí vào mùng 1 Tết, 29 tháng 3, mùng 10 tháng 3 âm lịch và 2 tháng 9.
• Thuyết minh: dùng wifi của bảo tàng, mở trình duyệt vào chamaudio.com, chọn tiếng Việt, Anh hoặc Pháp.
• Nội quy cần nhớ: không dùng đèn flash hay chân máy khi chụp ảnh. Hành lý trên 3 kg phải gửi ở nơi quy định.

Nên xem ảnh cũ ở trên rồi so với tòa nhà thật: các đường nét mô phỏng tháp Chăm và phù điêu mái vẫn là của tòa nhà 1915.

Đọc thêm

Muốn xem mảnh đất Tourane quanh bảo tàng trong thời Pháp thuộc, đọc Tourane thời Pháp thuộc. Muốn đọc về cuộc đổ bộ năm 1858 ở cùng cửa biển, xem Đà Nẵng 1858. Nơi những pho tượng này từng đứng ở Quảng Nam nằm trong Thánh địa Mỹ Sơn.

Nguồn ảnh

• Bảo tàng trên một bưu thiếp đầu thế kỷ 20 đề “Tourane - Façade principale du Musée Cham”: Wikimedia Commons, bưu thiếp “Tourane - Façade principale du Musée Cham”, đầu thế kỷ 20, phạm vi công cộng (opens in a new tab) (Public domain)
• Ảnh xưa của bảo tàng: hai cột biển ghi “École française d'Extrême-Orient” và “Section des Antiquités chames”: Wikimedia Commons, ảnh xưa của bảo tàng với biển EFEO, phạm vi công cộng (opens in a new tab) (Public domain)
• Một mảnh đài thờ Trà Kiệu trong bảo tàng, nhãn ghi thế kỷ VII–VIII. Ảnh: Daderot, CC0: Wikimedia Commons, Daderot (CC0): mảnh đài thờ Trà Kiệu, thế kỷ VII-VIII, Bảo tàng Điêu khắc Chăm (opens in a new tab) (CC0)