Làng lụa Mã Châu, Duy Xuyên: lịch sử, hồi sinh, cách đi thăm

Làng lụa nằm giữa Hội An và Mỹ Sơn

Mã Châu là làng dệt lụa ở thị trấn Nam Phước, huyện Duy Xuyên, Quảng Nam. Làng nằm bên bờ sông Thu Bồn, nổi danh nhiều thế kỷ với nghề trồng dâu, ươm tơ và dệt lụa. Người trong nghề hay nhắc rằng làng nằm giữa hai di sản thế giới là Mỹ Sơn và Hội An.

Vị trí ấy có ích cho người đi du lịch. Nếu bạn đã định dành một ngày cho thánh địa Mỹ Sơn và phố cổ Hội An, làng lụa là mảnh ghép thứ ba của câu chuyện. Mỹ Sơn giữ những đền tháp Chăm, Hội An là cảng buôn, còn Mã Châu là nơi dệt ra thứ lụa đi qua cảng ấy.

Lụa có từ bao giờ: mỗi báo ghi một khác

Báo chí cho hai mốc khác nhau. Một bài trên Tạp chí Công Thương viết làng hình thành từ thế kỷ XV và chuyên dệt lụa cho giới quý tộc, quan lại các vương triều. Báo Pháp luật Việt Nam cũng ghi thế kỷ XV, và đặt làng bên cạnh kinh đô Trà Kiệu. Sài Gòn Giải Phóng, trích lời ông Trần Hữu Phương, nói lụa Mã Châu tồn tại từ thế kỷ XVI, còn Báo Nhân Dân nhắc danh tiếng làng suốt 5 thế kỷ qua.

Vì thế câu trả lời an toàn là thế kỷ XV hoặc XVI. Chưa có nguồn nào nêu tên người lập làng, cũng chưa nguồn nào xác nhận chuyện lụa Mã Châu tiến vua triều Nguyễn. Điều các nguồn nói chắc là lụa dệt cho giới quý tộc, quan lại.

Chuyện buôn bán thì rõ hơn. Khi xứ Đàng Trong mở cửa giao thương qua cảng thị Hội An, tơ lụa Mã Châu là mặt hàng xuất khẩu nhiều nhất. Về cảng thị này, bạn có thể đọc lịch sử Hội An.

Dâu, tằm và khoảng 20 công đoạn

Làm một tấm lụa theo lối truyền thống cần khoảng 20 công đoạn. Người thợ trồng dâu, nuôi tằm, ngâm ủ tơ, phơi nắng, ủ dầu oliu cho tơ chắc, đến khi tấm lụa nằm ngay ngắn trên kệ. Không được bỏ hay đi nhanh công đoạn nào, và không dùng hóa chất can thiệp, nhờ vậy mặt lụa có cảm giác mát nhẹ.

Màu thì lấy từ cây cỏ. Năm 2018, ông Trần Hữu Phương cho biết đã thu được 20 màu nhuộm tự nhiên từ 15 gia đình. Vì mọi công đoạn làm thủ công nên vải còn lộ lỗi nhỏ, và người mua nhìn đó để phân biệt với lụa công nghiệp.

Thời đỉnh cao và cú sụp đổ

Những năm 1960, Mã Châu nức tiếng với hơn 4.000 khung cửi làm việc ngày đêm. Thời hoàng kim, làng còn có hơn 2.000 ha trồng dâu nuôi tằm. Hợp tác xã tơ lụa ra đời năm 1978, có lúc hơn 300 thành viên làm hàng bán trong nước lẫn xuất khẩu.

Thập niên 1990 thay đổi tất cả. Khi cơ chế thị trường vào, nghề không cạnh tranh nổi với vải, quần áo dệt máy giá rẻ, và đến cuối thập niên 1990 nghề phai nhạt. Đất dâu giảm mạnh, người dệt chuyển sang việc khác. Ông Phương nói lụa Mã Châu bị hàng Trung Quốc áp đảo, và than rằng lụa ni lông rẻ vẫn gắn nhãn của lụa truyền thống.

Có lúc cả làng chỉ còn một người giữ nghề: ông Trần Hữu Phương, Chủ nhiệm Hợp tác xã dệt lụa Mã Châu. Bài báo năm 2018 gọi ông là truyền nhân thứ 18 của dòng họ làm nghề ươm tơ, dệt lụa, mỗi năm vẫn giữ năng suất trên dưới 100.000 m lụa.

Làng lụa hôm nay

Tạp chí Công Thương cho bức tranh năm 2017: 1 doanh nghiệp, 135 hộ dệt vải, 502 khung dệt. Sản phẩm hiện nay chủ yếu là vải cotton, kate thô, lụa rất ít, phần lớn do hợp tác xã tơ lụa Mã Châu làm. Lao động giảm 50% so với trước.

Bài đó cũng cho biết huyện chủ trương đưa các hộ sản xuất vào cụm công nghiệp Tân An, nơi chưa đủ nước, điện và hệ thống xử lý chất thải. Mã Châu còn là một trong 16 làng nghề của tỉnh Quảng Nam được chọn vào đề án phát triển làng nghề gắn với du lịch, theo quyết định của tỉnh ngày 7/4/2015.

Hồi sinh từ năm 2015

Năm 2015 chị Trần Thị Yến, con gái ông Phương, bỏ việc thành phố về tiếp quản hợp tác xã. Chị dừng làm hàng thô, chuyển sang thu mua và sản xuất lụa thành phẩm 100% tơ tằm. Xưởng thay đổi ba điều: tăng độ chắc sợi, cơ giới hóa máy dệt để mở rộng khổ vải, đưa hoa văn hiện đại lên nền lụa truyền thống. Năm 2020, một chương trình văn hóa du lịch chọn lụa Mã Châu cho các thiết kế cổ phục.

Thị trường vẫn khó. Chủ các cửa hàng ở Hội An khen lụa đẹp nhưng giá gấp 3 đến 4 lần lụa Trung Quốc. Khi ra mắt mẫu mới ở Hội An, một mét lụa tơ tằm nhuộm màu tự nhiên bán 480.000 đồng. Bạn hãy coi đó là giá thời điểm ra mắt, không phải bảng giá hôm nay.

Đến thăm làng lụa

Ý tưởng của ông Phương là biến làng thành nơi trình diễn từng công đoạn ươm tơ dệt lụa, đồng thời trưng bày và bán sản phẩm. Cha con ông đã xây lộ trình đón khách tham quan, trải nghiệm, và một điểm du lịch cộng đồng cho người làng cùng tham gia.

Địa chỉ, giờ mở cửa và giá vé chưa được xác nhận, nên bạn đừng đoán mò. Hãy hỏi khách sạn hoặc liên hệ hợp tác xã trước khi đi. Bạn có thể ghép chuyến này với các làng nghề quanh Hội An: làng gốm Thanh Hà, làng mộc Kim Bồng và làng đúc đồng Phước Kiều.

Bài học từ làng lụa

Làng dạy ba điều. Một là nghề có thể sống nhờ đôi tay một gia đình khi mọi thứ quanh nó sụp đổ. Hai là hồi sinh không đến từ việc chạy theo lụa rẻ mà ngược lại: dừng hàng thô, bán lụa thành phẩm 100% tơ tằm và chấp nhận giá cao hơn. Ba là làng nghề vẫn cần hạ tầng: cụm công nghiệp dành cho hộ sản xuất vẫn thiếu nước, điện và xử lý chất thải.

Nếu mua lụa ở đây hay ở Hội An, bạn hãy nhớ lụa ni lông rẻ đôi khi vẫn gắn nhãn lụa truyền thống, và lụa dệt tay thật thường lộ lỗi nhỏ.

Ảnh (1)

• Ji-Elle, CC BY-SA 4.0 (mở tab mới)