Làng đúc đồng Phước Kiều: cồng chiêng, chuông và người khai sinh

Làng đúc đồng bên quốc lộ 1

Phước Kiều nằm ở thôn Thanh Chiêm, xã Điện Phương, Điện Bàn, Quảng Nam. Quảng Nam nay thuộc Đà Nẵng, và có nguồn ghi làng ở phường Điện Bàn. Bạn đi theo quốc lộ 1; từ phố cổ Hội An chừng 10 km theo một nguồn, còn tính từ chùa Cầu thì khoảng 8 km theo nguồn khác.

Báo chí gọi đây là làng nghề truyền thống lâu đời nhất tỉnh Quảng Nam, tuổi đời hơn 400 năm. Bài này đi từ lịch sử, qua chuyện ai khai sinh ra làng, đến những thứ lò đúc làm ra, nghề đúc cồng chiêng cho Tây Nguyên và vài lời cho người muốn ghé. Muốn đi thêm hai làng nghề gần Hội An, mời bạn xem làng gốm Thanh Hà và làng mộc Kim Bồng.

Từ dinh trấn chúa Nguyễn đến triều đình Huế

Theo các cụ trong làng, làng hình thành từ khi Dinh trấn Quảng Nam thời chúa Nguyễn Hoàng đặt ở Thanh Chiêm vào đầu thế kỷ 17. Buổi đầu, sản phẩm chủ yếu phục vụ lễ nghi, thờ cúng: lư đèn thờ, chuông, chiêng, cùng súng đạn, nồi niêu, xoong chảo.

Tay nghề ấy sớm vọng ra kinh đô. Triều đình gọi thợ làng ra Phú Xuân đúc đỉnh, vạc, súng và cả ấn tín. Bài nghiên cứu của Đại học Huế cho thấy danh dự ấy đi kèm gánh nặng: dân làng phải thay phiên nhau, mỗi người ba tháng trong năm, ra Huế đúc tiền, thẻ bài, ấn triện, đồ ngự dụng. Cuối thế kỷ XVIII làng có hai phường, đến đầu thế kỷ XIX triều Nguyễn sáp nhập thành một đơn vị mang tên Phước Kiều.

Sau ngày thống nhất, địa phương lập hợp tác xã nhôm đồng Phước Kiều để giữ nghề. Năm 2000, nghệ nhân Dương Ngọc Thắng lập Công ty TNHH Làng đúc đồng truyền thống Phước Kiều. Ngày nay các khu du lịch như BaNa Hill, Laguna Lăng Cô cũng đặt đúc hàng trang trí ở đây.

Ai là tổ nghề? Ba lời kể

Các nguồn không khớp nhau, nên chúng tôi nói thẳng: chuyện tổ nghề chưa ngã ngũ.

Lời kể thứ nhất theo gia phả tộc Dương, do một bài trên tạp chí Đại học Huế ghi lại. Bài ấy nêu ông tổ là Dương Không Lộ, sinh năm 1019, mất năm 1094, thọ 75 tuổi. Báo Viet Nam News nhắc lại ý này: thợ là hậu duệ của ông rời Lạng Sơn vào Điện Bàn lập làng, và gắn thời điểm làng nghề với thế kỷ XVI. Hơn mười thế kỷ khó khớp với một ngôi làng mà các cụ đặt vào đầu thế kỷ 17, nên bạn nên hiểu đây là truyền thuyết dòng tộc hơn là mốc có niên đại.

Lời kể thứ hai nằm ngay trong bài nghiên cứu ấy: các ông tiền hiền tộc Dương Ngọc và Nguyễn Bá truyền nghề đúc cho bà con đồng tộc và lập nên làng, và làng được lập từ buổi đầu thời các chúa Nguyễn. Tên “Phước Kiều” ghép từ hai tên làng gốc, Phước Ninh và Đề Kiều.

Lời kể thứ ba đến từ một trang du lịch, nêu tổ nghề là Dương Tiền Hiền, người từ Thanh Hóa di cư vào Quảng Nam. Bài của Đại học Huế gọi những người lập làng là tiền hiền, tức bậc tiền nhân, chứ không đưa tên riêng.

Dù chọn lời kể nào, làng vẫn nhớ tổ. Con cháu về giỗ tổ ngày 20 tháng Giêng, và báo chí ghi dân làng mở lễ hội cùng lễ tế tổ mỗi độ xuân về quanh Tết. Hơn mười tộc họ ngoài họ Dương cũng làm nghề đúc đồng. Cổ vật xưa nhất làng giữ là chiếc chuông nặng 45 kg đúc năm 1858 đời Tự Đức.

Làng đúc những gì

Làng làm chuông, cồng chiêng, lư hương, đỉnh đèn, bình hoa và nhạc cụ. Dọc quốc lộ 1A qua Điện Phương, hai bên đường đầy cửa hàng bán đồ đồng, chuông, lư, chiêng, thanh la. Đồ dùng trong tế lễ, hội hè như chiêng, phèng la nằm cạnh nồi niêu xoong chảo đời thường. Chùa chiền cũng đặt tượng và chuông.

Một bộ cồng chiêng ra đời thế nào

Nghệ nhân Dương Ngọc Tiển kể với Báo Văn hóa rằng đúc cồng chiêng thường có 10 bước cơ bản. Trước hết là làm khuôn trong, khuôn ngoài bằng đất sét, trấu, đất thịt. Thợ pha hợp kim đồng, thiếc, kẽm, nấu cho chảy loãng rồi đổ vào khuôn. Tháo khuôn xong, phôi còn qua gia công, làm sạch, so âm, thẩm âm, bôi hóa chất mới thành bộ chiêng hoàn chỉnh.

Một trang du lịch kể các bước như sau: nhồi đất, giáp khuôn, pha chế kim loại, trổ điệu rồi thử tiếng. Người trong làng thì cho biết họ có bí quyết pha nhiều kim loại và giữ nhiệt độ ổn định.

Chiêng cho Tây Nguyên

Đây là điều nhiều người ngạc nhiên. Làng đã cung cấp hơn 4.000 bộ chiêng cho đồng bào Ê Đê, Ba Na, Jrai, Xê Đăng, M’nông, Mạ, Chu Ru. Tháng 1/2018, nhiều xưởng đang làm khuôn đúc cồng chiêng người Ê Đê theo đơn từ Đắk Lắk, Kon Tum, và cả năm 2017 làng hoàn thành hơn 500 bộ. Viet Nam News còn kể tỉnh Đắk Nông từng mua hàng trăm bộ chiêng Phước Kiều để dựng lại dàn chiêng.

Những người mua được nêu tên là Ê Đê, Ba Na, Jrai, Xê Đăng, M’nông, Mạ và Chu Ru. Muốn tìm hiểu cộng đồng miền núi của chính xứ Quảng, mời bạn đọc người Cơ Tu.

Nghề từng lên xuống. Thập niên 1970 là đỉnh cao, mỗi ngày hàng trăm khách đến xem, mua và thử chiêng. Từ thập niên 1980 hàng nhập giá rẻ làm đà phát triển chững lại. Tháng 3/2019, nghệ nhân Dương Ngọc Tiển cho biết làng chỉ còn 3 người, đều trên 60 tuổi, đúc được cồng chiêng Tây Nguyên, còn Sở Văn hóa Đắk Lắk nói các tỉnh Tây Nguyên chưa có nghệ nhân nào biết đúc.

Danh hiệu và hiện nay

Phước Kiều là 1 trong 6 làng nghề ở Điện Bàn được tỉnh Quảng Nam công nhận làng nghề truyền thống, và có nhãn hiệu tập thể do Cục Sở hữu trí tuệ cấp. Tháng 10/2006, làng được chọn đón các bộ trưởng dự hội nghị APEC. Chúng tôi chưa tìm thấy nguồn nào xếp nghề này vào di sản quốc gia, nên không khẳng định điều đó.

Quy mô co lại rồi hồi lên. Tháng 1/2018 làng có hơn 45 tổ chức, hộ sản xuất kinh doanh, khoảng 100 lao động; tháng 3/2022 hơn 20 hộ đúc đã làm việc trở lại, tạo việc làm cho hơn 100 người. Riêng năm 2017, các bộ cồng chiêng đem về hơn 7 tỷ đồng.

Trước khi đi

Du khách có thể tham gia sản xuất và xem biểu diễn cồng chiêng, hoặc xem nghệ nhân chơi nhạc cụ. Trang VinWonders ngày 12/12/2025 ghi giờ mở cửa 8h đến 17h từ thứ Hai đến thứ Bảy và miễn phí vào cửa. Đó là trang du lịch thương mại, nên bạn hỏi lại tại chỗ.

Bạn có thể đi nửa ngày cùng phố cổ Hội An hoặc lịch trình Hội An - Mỹ Sơn, vì làng nằm trên đường ra Mỹ Sơn. Buổi sáng ghé Thanh Hà xem đất và lửa, buổi chiều sang Phước Kiều xem đồng và lửa là một ngày trọn vẹn.

Ảnh (2)

• Linhcandng, CC BY-SA 3.0 (mở tab mới)
• Bùi Thụy Đào Nguyên, CC BY-SA 3.0 (mở tab mới)