Phật viện Đồng Dương: lịch sử, tượng Tara và Tháp Sáng

Đồng Dương là gì

Đồng Dương là một phật viện của vương quốc Chăm Pa. Nay nơi này thuộc xã Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng, tức vùng huyện Thăng Bình của tỉnh Quảng Nam trước đây. Khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, xã mới lấy đúng tên của di tích.

Nếu bạn đã biết Mỹ Sơn thì cứ hình dung đây là phần Phật giáo của Chăm Pa. Mỹ Sơn là thánh địa Ấn Độ giáo, còn Đồng Dương là nơi một vị vua Chăm xây dựng để thờ Phật. Bảo tàng Chăm đặt Đồng Dương ở vùng đồng bằng, cách thung lũng Mỹ Sơn khoảng 20 km về phía nam. Bây giờ nơi này khiêm tốn hơn Mỹ Sơn nhiều, nên bài này nói rõ còn gì để bạn cân nhắc có nên đi không.

Vua Indravarman II xây năm 875

Văn bia tìm thấy tại chỗ ghi rằng năm 875 vua Indravarman II cho xây một tu viện Phật giáo và đền thờ vị Bồ tát bảo hộ vương triều là Laskmindra Lôkesvara Svabhyada. Bảo tàng gọi vị Bồ tát này là một dạng của Bồ tát Quán Thế Âm. Cả văn bia lẫn tượng đều cho thấy đây là Phật giáo Đại thừa.

Dưới triều Indravarman II, kinh đô Chăm Pa dời từ vùng Panduranga ra vùng Amaravati và đổi tên thành Indrapura. Dễ nghĩ Indrapura nằm ngay Đồng Dương, nhưng một đợt khảo sát năm 1996 kết luận Đồng Dương chỉ thuần là khu thánh địa Phật giáo, còn kinh thành phải ở một vùng rộng hơn bên ngoài. Các học giả Pháp hiểu tên làng là “cánh đồng thiêng”.

Một phật viện khép kín, bố trí theo trục đông tây

Các đợt khai quật đầu thế kỷ XX cho thấy nơi này lớn đến mức nào. Học giả Pháp Finot công bố 229 hiện vật năm 1901, rồi Parmentier khai quật quy mô lớn năm 1902. Phật viện nằm trong bức thành ngoại hình chữ nhật khoảng 155 m x 326 m, còn khu đền chính và các tháp lân cận trải dọc một trục đông tây dài khoảng 1.300 m.

Người ta còn tìm thấy nền của khu tăng xá và giảng đường, nên các nhà nghiên cứu gọi đây là mô hình phật viện khép kín rất lý tưởng để đào tạo tăng tài. Gần như toàn bộ phần đó nay đã nằm dưới đất hoặc mất hẳn, nên phần lớn hiểu biết về Đồng Dương dựa vào tư liệu khai quật đầu thế kỷ ấy.

Phong cách Đồng Dương

Các học giả đặt tên phong cách Đồng Dương cho điêu khắc và kiến trúc tìm thấy ở đây, và đó cũng là lý do giới sử học nghệ thuật vẫn quan tâm tới nơi này. Phong cách này hình thành từ giữa đến cuối thế kỷ IX. Bạn nhận ra nó qua vài nét: cánh mũi tẹt rộng, đôi lông mày cao nối liền nhau, và hoa văn lá cuộn tròn hướng ra hai bên.

Phong cách ấy không chỉ nằm ở Đồng Dương. Nó xuất hiện trên đền tháp và tượng ở nhiều tỉnh, từ Quảng Bình đến Khánh Hòa. Vì vậy một phế tích chỉ còn một mảng tường vẫn là cột mốc để nhận diện nghệ thuật Chăm.

Tượng đồng, đài thờ và nơi chúng đang ở

Pho nổi tiếng nhất là tượng Bồ tát Tara bằng đồng nguyên khối cao 114 cm, người dân tìm thấy gần khu đền chính năm 1978. Giới khảo cổ đánh giá đây là pho tượng đồng lớn nhất của nghệ thuật Chăm Pa và là một trong những tác phẩm đồng quan trọng bậc nhất Đông Nam Á thời ấy. Gương mặt mang đậm phong cách Đồng Dương: lông mày rậm giao nhau, cánh mũi to, môi dày, con mắt thứ ba hình thoi và mái tóc búi cao hình chóp, phía trên tạc hình Phật A-di-đà.

Tượng Tara được giữ ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Bạn cần lưu ý: bảo tàng cho biết đây là bảo vật đặc biệt quý hiếm, chỉ giới thiệu trong những sự kiện quan trọng của bảo tàng và thành phố, nên đi một chuyến thường chưa chắc đã được xem.

Bảo tàng còn giữ Đài thờ Đồng Dương, chạm các cảnh về cuộc đời Đức Phật, được công nhận bảo vật quốc gia năm 2018. Đài thờ được phát hiện năm 1902 ở khu tháp chính phía tây, nơi được cho là thờ Bồ tát Lakshmindra Lokeshvara, và gồm 24 khối đá ghép lại. Tổng cộng có hai bảo vật quốc gia của phật viện đang ở Bảo tàng Đà Nẵng.

Bảo vật thứ ba không ở Đà Nẵng. Trong hàng trăm hiện vật tìm được ở đây có 3 hiện vật là bảo vật quốc gia, và pho thứ ba là tượng Phật Thích Ca bằng đồng cao 108 cm do Henri Parmentier phát hiện năm 1911. Giới nghiên cứu xác định niên đại khoảng thế kỷ V đến đầu thế kỷ VI, theo phong cách Amaravati của Ấn Độ, nhiều khả năng đến Chăm Pa theo đường thương mại biển nên có trước phật viện. Chú thích ảnh của VietNamNet ghi tượng đang trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử TPHCM. Báo chí chưa thống nhất pho nào là pho nào, nên đọc tên gọi với chút thận trọng.

Muốn xem hiện vật Đồng Dương cạnh hiện vật Mỹ Sơn, bạn bắt đầu từ Bảo tàng Điêu khắc Chăm, nơi mỗi khu có một phòng riêng.

Chiến tranh và thời gian để lại gì

Khu di tích bị tàn phá nặng bởi thiên nhiên và chiến tranh. Nay chỉ còn một mảng tường tháp, người địa phương gọi là Tháp Sáng, cùng nền móng và vài đồ trang trí kiến trúc. Tháp Sáng là tháp cổng của phật viện. Ngay cả mảng tường này cũng có nguy cơ đổ, còn nhiều chỗ trong khu bị cây cối phủ kín, người dân từng lấn đất canh tác, đào bới và dùng lại gạch cổ.

Năm 2010 người ta dựng giá đỡ bằng gỗ quanh tháp, đến năm 2013 giá đỡ hỏng hẳn. Tháng 10/2013, khung kim loại thay vào và còn đứng đến nay. Năm 2016, tỉnh Quảng Nam trước đây hỗ trợ gần 5 tỷ đồng làm tường rào bảo vệ, cổng ngõ và đường nội bộ vào di tích.

Quy chế di tích quốc gia đặc biệt

Đồng Dương là di tích quốc gia từ năm 2001. Thủ tướng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt bằng quyết định ngày 22/12/2016.

Huyện Thăng Bình tổ chức lễ đón nhận bằng xếp hạng vào sáng 7/12 năm 2019. Vì thế có bài ghi “tháng 12/2019”, có bài ghi 2016: một bên tính ngày lễ, một bên tính ngày quyết định. Xếp hạng chưa kéo theo kinh phí nhanh: tháng 5/2026 một lãnh đạo thành phố Đà Nẵng nói công tác bảo tồn vẫn chưa tương xứng với tầm vóc di tích.

Tin trùng tu 2025 đến 2026

Vùng khoanh vùng bảo vệ rộng 5,3 ha, và báo cáo đầu năm 2024 đếm trong đó có 11 hộ dân, 112 ngôi mộ cùng đất nông nghiệp, đất rừng. Mỗi năm địa phương chỉ bố trí được khoảng 20 triệu đồng để phát quang quanh tháp.

Dự án chính là tu bổ Tháp Sáng. Dự án được duyệt mức 12 tỷ đồng (tính đến tháng 10/2024), gồm khai quật quanh chân tháp trên khoảng 500 mét vuông. Cuối năm 2025 thành phố đang điều chỉnh tiến độ từ 2023-2025 sang 2023-2026. Các hạng mục dự kiến gồm chống đổ thân tháp, phục hồi móng và bậc cửa, tháo khung sắt hiện có, chống mối và gia cố bề mặt gạch.

Ngày 15/5/2026, Đà Nẵng tổ chức hội thảo khoa học quốc gia về Đồng Dương, với hơn 200 đại biểu. Một đề nghị quan trọng là sớm có quy hoạch tổng thể bảo tồn, phục hồi. Các đề xuất gồm xây Bảo tàng Văn hóa Phật giáo trong khu di tích và nghiên cứu hồ sơ đề cử Di sản thế giới, một quá trình dài cần làm sau khi nghiên cứu, bảo vệ và quản lý đã vững. Một chuyên gia di sản gợi ý nối Đồng Dương với Mỹ Sơn và các đền tháp Chăm khác thành “hành lang di sản Champa”. Đến tháng 11/2026, các báo mới nhất vẫn nói về kế hoạch, chưa thấy thi công.

Cách đến thăm và còn gì để xem

Hãy đi với kỳ vọng đúng. Thứ bạn xem được là một mảng tường gạch trong khung sắt, nền móng và khu có tường rào với lối đi vào. Chính chuyên gia đề xuất hành lang di sản cho rằng du lịch đại trà không phù hợp vì kiến trúc còn lại quá ít, và việc bảo vệ di tích phải đặt trước du lịch. Cứ coi Đồng Dương là điểm dừng ngắn cho người quan tâm lịch sử Chăm, không phải điểm đến cả ngày.

Di tích ở xã Đồng Dương, Đà Nẵng. Giờ mở cửa, vé và phương tiện chưa có thông tin công bố ở đâu chúng tôi tìm được, nên bạn hỏi người địa phương và tra tên di tích trên Maps trước khi đi. Khu đất trống nhiều cỏ cây, nhớ mang nón và nước.

Nên ghép với các điểm mạnh hơn. Thánh địa Mỹ Sơn là khu Chăm chính của vùng, còn tháp Chăm ở Quảng Nam kể về Bằng An, Khương Mỹ, Chiên Đàn và Trà Kiệu. Hãy ghé Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng trước hoặc sau, vì nghệ thuật đẹp nhất của Đồng Dương nằm ở đó.

Ảnh (3)

• Unknown photographer (Sallet fonds, 1930), Public domain (mở tab mới)
• DoktorMax, Public domain (mở tab mới)
• Daderot, CC0 (mở tab mới)