Lễ hội Cầu ngư Đà Nẵng: Cá Ông và hát bả trạo của làng chài

Cầu ngư là gì

Cầu ngư là lễ hội làng chài tổ chức để cầu cho một mùa biển mới. Ở Đà Nẵng, đây là sự kiện lớn nhất trong năm của ngư dân: họ cầu mùa, tế ngư thần và xin một năm trời yên biển lặng, tôm cá đầy khoang. Lễ thuộc về cư dân vùng biển miền Trung và Nam bộ, gắn với tín ngưỡng thờ cúng Cá Ông.

Nếu bạn chưa quen với Cá Ông thì cứ hình dung đó là vị thần hộ mệnh mà người đi biển tin như chuyện thật. Người đi biển xem Cá Ông là thần bảo hộ ngư dân và ghe thuyền, và có tài liệu ở Đà Nẵng gọi Ông là Thần linh Nam Hải. Dân làng gọi Ông bằng nhiều danh xưng kính cẩn: Ông Đông Hải, Đức Ngư Ông, hay đơn giản là Ngài. Nơi thờ Ông là lăng, và lễ Cầu ngư nào cũng bắt đầu và kết thúc ở đó.

Công nhận di sản năm nào

Có ba mốc thời gian đang lưu hành, và chỉ một mốc là ngày ghi danh. Quyết định đưa Lễ hội Cầu ngư Đà Nẵng vào Danh mục quốc gia là quyết định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ngày 10/3/2016. Danh mục kèm quyết định có bảy di sản, và Lễ hội Cầu ngư thành phố Đà Nẵng đứng thứ ba.

Mốc thứ hai là buổi lễ trao bằng. Sáng 20/2/2019, trong khuôn khổ lễ hội Cầu ngư truyền thống do quận Thanh Khê tổ chức hằng năm, nghi thức vinh danh “Lễ hội Cầu ngư tại thành phố Đà Nẵng” được tổ chức. Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao Đà Nẵng thay mặt Bộ trao bằng chứng nhận. Vì vậy một bản tin tiếng Anh thời đó mô tả đây là một trong bảy di sản được duyệt năm 2019: bản tin tính ngày trao bằng, không phải ngày ghi danh.

Mốc thứ ba là mốc sai. Một bài trên Báo Văn hóa viết lễ hội được công nhận vào tháng 3/2026. Con số này mâu thuẫn với văn bản quyết định và cả ngày đăng của chính bài báo, nên đọc là nhầm của tháng 3/2016. Khi cần trích năm, bạn dùng 2016 cho ngày ghi danh và 2019 cho ngày trao bằng.

Lễ diễn ra khi nào

Không có một ngày chung. Từ tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch, lễ hội được tổ chức ở các vùng ven biển Đà Nẵng như Mân Thái, Thọ Quang, Thanh Khê, Nam Ô. Lễ Thanh Khê xưa rơi vào ngày 16 tháng Giêng âm lịch, đúng đầu vụ cá, và phần lớn ngư dân ra khơi ngay khi lễ xong. Với nhà chài, lễ cũng khép lại những ngày Tết.

Quận Sơn Trà thì luân phiên. Hằng năm lễ được tổ chức lần lượt ở ba phường: Mân Thái, Nại Hiên Đông và Thọ Quang. Năm 2024 lễ diễn ra tại Lăng Ngư Ông cửa khẩu sông Hàn, phường Nại Hiên Đông, kéo dài bốn ngày, vào cuối tháng 3 dương lịch. Những ngày cuối tháng 2, người dân Sơn Trà còn tập trung ở lăng Tân Thái để dự lễ rước Cá Ông. Ngày đổi theo làng, nên đọc ngày nào trên mạng cũng chỉ nên hiểu là ngày của một làng.

Nghi lễ từng ngày

Một kỳ lễ thường kéo dài hai ngày, tùy địa phương. Ngày đầu là lễ tiên thường, ngày sau là lễ tế chính thức. Các nhà bày hương án cúng, và mỗi chiếc thuyền được treo đèn kết hoa. Vị chánh bái dâng lễ vật và đọc văn tế, bày tỏ lòng biết ơn của dân làng đối với công đức Cá Ông.

Ra biển thì lễ mới lộ rõ. Ngư dân thả những vòng hoa giấy xuống biển để cầu cho người đã khuất và tri ân thần biển, rồi các cụ ngư dân khiêng kiệu từ biển vào bờ. Thần được dâng đồ cúng ngon và những trò chơi dân gian được mở ra.

Buổi tối có nghi lễ riêng: phóng đăng trên biển, thả thuyền cúng các linh hồn đã khuất và phóng sinh. Đoạn rước trên biển là cao điểm nhìn thấy của ngày lễ, còn hoa đăng khép lại buổi tối.

Phần hội: trò chơi, tuồng và đua thuyền

Phần hội là nơi du khách nhập cuộc. Ngư dân và du khách cùng chơi các trò dân gian như lắc thúng, đua thuyền, bơi lội, kéo co, đá bóng. Ở Sơn Trà, phần hội còn có hát bài chòi, tuồng, hát bả trạo và múa lân, và giải đua thuyền truyền thống trên sông Hàn là điểm nhấn.

Nếu bạn mê bài chòi, trang bài chòi giải thích trò hô hát mà lễ hội cầu ngư vẫn mượn.

Hát bả trạo, câu chèo của làng chài

Hát bả trạo là nghệ thuật cho lễ Cầu ngư có tiếng nói. “Bả” là nắm, “trạo” là chèo thuyền, và nghệ thuật này còn gọi là chèo bả trạo, hò hầu linh, hò đưa linh. Đây là loại hình dân gian lâu đời mang yếu tố tâm linh, bắt nguồn từ việc dân làm lễ tế Cá Ông và làm phong phú nghi thức của ngư dân. Thường được tổ chức vào dịp lễ cầu ngư, lễ tế cá Ông đầu năm.

Trên sân khấu, người diễn là một đoàn thủy thủ. Một đội thường có từ 12 đến 18 người, luôn là số chẵn, gọi là con trạo và chia đều hai bên. Ở giữa là ba ông tổng: tổng khoang, tổng lái và tổng mũi. Có nguồn khác nói đội hình lớn hơn, từ 18 đến 25 người, nên quy mô đội tùy làng. Buổi diễn thường diễn ra trên thuyền hoặc tại lăng thờ Cá Ông.

Một buổi diễn gồm ba phần chính, đan xen làn điệu dân ca, những đoạn hát, nói, kể và động tác mô phỏng, cách điệu chèo thuyền. Điệu múa tượng trưng cho nhịp chèo, vừa là khát vọng sinh tồn của ngư dân, vừa là nghi thức xin biển che chở. Ở Quảng Nam, nghệ nhân còn dùng hát nam, hát khách, tán, nói lối để ca ngợi công đức Cá Ông cứu người trong cơn nguy biến.

Bả trạo không chỉ vui. Nó còn có mặt trong lễ đưa tang cá Ông và cả tang lễ của người. Báo Văn hóa gọi bả trạo là phần đặc sắc nhất của lễ Cầu ngư, vì nó thể hiện tinh thần đồng lòng của một con thuyền vượt sóng gió.

Đi xem ở đâu

Bạn bắt đầu từ những làng mà các nguồn nêu tên. Mân Thái, Thọ Quang, Thanh Khê và Nam Ô tổ chức lễ hằng năm trong khoảng tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch. Có một ngư dân Mân Thái đã gắn bó bốn mươi năm với nghề nước mắm truyền thống, nhắc bạn rằng những làng này sống bằng biển theo hai cách: ghe thuyền và thùng chượp.

Nếu đi Nam Ô, bạn nên tính cả chuyện ăn uống cùng với chuyện thăm lăng: đọc về nước mắm Nam Ô và món cá sống của làng, gỏi cá Nam Ô. Với Sơn Trà, nhớ rằng lễ luân phiên: hỏi năm nay phường nào đăng cai rồi mới đến lăng Ngư Ông của phường đó.

Phía nam Đà Nẵng, hát bả trạo còn được giữ trong cộng đồng ngư dân Hội An ở Cẩm An, Cù Lao Chàm, Cửa Đại, Cẩm Nam, Cẩm Thanh. Về hòn đảo, xem Cù Lao Chàm.

Bả trạo đang thưa dần, vì sao điều đó đáng lo

Nếu đi tìm bả trạo ở Đà Nẵng, giờ khó gặp. Lễ hội Cầu ngư quận Sơn Trà năm 2022 tại phường Mân Thái thiếu phần hát bả trạo. Người hát quá ít để lập đội ở Mân Thái và nhiều nơi khác, nên bả trạo vắng bóng trong sinh hoạt truyền thống. Ở Đà Nẵng các đội gốc mai một dần, nhiều nơi phải mời đội từ Hội An sang diễn trong lễ Cầu ngư.

Người giữ lửa là từng cá nhân. Một ngư dân ở Nại Hiên Đông đã phục dựng bả trạo và lập đội trạo ở địa phương từ năm 1998. Ở Quảng Nam, huyện Núi Thành kể chuyện khác: cả năm xã ven biển đều có ít nhất một đội hát bả trạo phục vụ lễ, Tết và lễ cầu ngư.

Hát bả trạo có danh hiệu riêng. Bằng công nhận hát bả trạo là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được đón nhận ngày 25/2 tại cảng cá Tam Giang, huyện Núi Thành, Quảng Nam. Báo Văn hóa ghi mốc công nhận là năm 2016. Quyết định ngày 10/3/2016 có bảy di sản và bả trạo không nằm trong đó, nên lễ hội Cầu ngư Đà Nẵng và hát bả trạo là hai danh hiệu riêng.

Vì sao đáng giữ

Cầu ngư không chỉ là cảnh để xem. Đó là ngày một làng chài dừng lại để cảm ơn biển, và nó vẫn quyết định lúc ghe ra khơi sau Tết. Bả trạo là phần cần khán giả nhất. Nếu bạn đến dự, hãy ở lại xem phần ấy, hỏi xem ai đang dạy, và nhớ ăn những món làng bán.

Ảnh (2)

• Linhcandng, CC BY-SA 3.0 (mở tab mới)
• Bánhmỳchảo, CC0 (mở tab mới)