Sâm Ngọc Linh: nơi mọc, giá, cách phân biệt thật giả

Sâm Ngọc Linh mọc ở đâu

Sâm Ngọc Linh có tên khoa học là Panax vietnamensis Ha et Grushv., mọc tự nhiên trên dãy núi Ngọc Linh, giáp ranh giữa Quảng Nam và Kon Tum. Nếu bạn định đi tìm hiểu tận nơi, chỗ cần nhắm tới là Nam Trà My, vùng cao của Quảng Nam. Mấy xã như Trà Linh bây giờ thuộc Đà Nẵng.

Độ cao thì mỗi nguồn nói một khác, và đó cũng là lời nhắc đừng tin vào một con số duy nhất. Cây sâm đầu tiên được ghi nhận ở độ cao 1.800 m. Người lớn tuổi trong vùng nói sâm mọc tốt nhất ở độ cao 1.700 đến 2.100 m. Còn người Xơ Đăng trồng sâm dưới rừng nguyên sinh ở độ cao 1.200 đến 2.000 m.

Tán rừng không phải chuyện trang trí. Một bài báo về lễ hội năm 2024 viết rằng cây sâm chỉ sống dưới tán rừng nguyên sinh, nên người trồng gắn việc trồng sâm với bảo vệ rừng.

Chuyện phát hiện sâm

Mốc ngày tháng lấy từ lời kể của dược sĩ Đào Kim Long trên cổng thông tin thành phố Đà Nẵng. Đoàn của ông lên đường ngày 15/10/1972, khi hết mùa mưa, và đến 9 giờ sáng ngày 19/3/1973 thì gặp cây sâm Ngọc Linh đầu tiên, ở độ cao 1.800 m. Chuyến khảo sát do ngành y tế khu lập ra để tìm các loại sâm trên núi Ngọc Linh.

Bạn nên hiểu đó là ngày khoa học ghi nhận cây sâm, chứ không phải ngày người ta lần đầu biết đến nó. Báo Đà Nẵng viết rằng đồng bào các dân tộc thiểu số ở Quảng Nam, nhất là người Xơ Đăng ở Nam Trà My, đã phát hiện ra sâm từ rất lâu, nhờ tập quán đi rừng.

Vườn sâm của người Xơ Đăng

Báo chí và cổng thông tin chính quyền viết tên dân tộc này là Xơ Đăng hoặc Xê Đăng. Người Xơ Đăng ở Nam Trà My đã đưa cây sâm hoang về trồng dưới tán rừng nguyên sinh.

Từ ngoài đường bạn sẽ không thấy được vườn sâm được canh giữ kỹ đến mức nào. Mỗi vườn là một chốt bảo vệ, rào lưới thép B40 cao hơn 2 m, chỉ có một lối ra vào. Người trồng cũng cho biết họ hầu như không dùng phân bón hay thuốc hóa học.

Tên được bảo hộ và vị trí trong danh mục di sản

Tên “Ngọc Linh” được bảo hộ cho sản phẩm sâm củ. Quảng Nam nộp hồ sơ đăng ký chỉ dẫn địa lý ngày 3/12/2013, và Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận chung cho Quảng Nam và Kon Tum ngày 16/8/2016, có giá trị vô thời hạn. Lễ trao giấy chứng nhận diễn ra tại Quảng Nam ngày 29/8/2016. Lúc đó tỉnh cho biết cả nước chỉ có 2 tỉnh, 5 huyện, 16 xã có sâm Ngọc Linh. Cây sâm cũng nằm trong Sách đỏ Việt Nam từ năm 1994.

Phía quan chức nói về “sản phẩm quốc gia” cho sâm Ngọc Linh, và Thủ tướng đã thông qua đề án bảo tồn, phát triển sâm Ngọc Linh đến năm 2030. Nam Trà My đã quy hoạch trên 15.000 ha để trồng sâm.

Phần văn hóa quanh cây sâm có danh mục riêng. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi “Tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh ở huyện Nam Trà My” vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo quyết định ngày 14/5/2025. Muốn xem một món ăn khác của xứ Quảng cùng nằm trong danh mục quốc gia, bạn đọc Mì Quảng.

Lễ hội sâm và lễ cúng Thần Sâm

Muốn thấy cây sâm và người trồng sâm trong một chuyến đi, bạn nên đi vào đầu tháng 8. Lễ hội ở Nam Trà My đã thành điểm hẹn hấp dẫn của du khách. Lễ hội lần thứ VI diễn ra từ 1 đến 3/8/2024, chủ đề “Ngọc Linh - Mãi mãi tự hào”.

Năm 2026, Đà Nẵng dự kiến tổ chức một sự kiện lớn hơn là Lễ hội Sâm Ngọc Linh và Dược liệu quốc tế, từ 1 đến 3/8 ở trung tâm thành phố và các xã vùng sâm. Khu ẩm thực của lễ hội dự kiến có các món nấu từ sâm và thảo dược, như cháo sâm, gà hầm sâm.

Nét truyền thống sâu hơn là lễ cúng Thần Sâm. Ngày 1/8/2026, xã Trà Linh tổ chức lễ này trong khuôn khổ lễ hội. Đền thờ Thần Sâm nằm ở độ cao hơn 1.500 m, trên nóc Kon Pin, nơi đồng bào Xơ Đăng làm lễ. Dân làng chuẩn bị cây nêu, gà luộc và rượu cần. Ngôi đền được khánh thành năm 2020, nối tiếp tín ngưỡng thờ Thần Rừng và Thần Sâm từ xưa.

Giá bao nhiêu, vì sao lên xuống

Giá là phần của bài này dễ cũ nhất, nên bạn hãy xem ngày ghi bên cạnh từng con số. Tại chợ sâm Nam Trà My tháng 8/2024, sâm loại 1 (10 củ một kg) giá 100-120 triệu đồng một kg, giảm 50% so với năm trước. Sâm loại 5 (50 củ một kg) giá 40-50 triệu đồng một kg, tính đến tháng 8/2024.

Một thương lái nói với VnExpress rằng sâm loại 1 từng bán 240 triệu đồng một kg vào năm 2020, theo bài báo tháng 8/2024. Một chủ gian hàng cho rằng giá giảm vì diện tích trồng mở rộng, lượng bán ra lớn.

Đừng lấy giá đấu giá làm giá đi mua. Ngày 1/8/2026, một củ sâm hơn 35 năm tuổi, nặng 0,9 kg, được đấu giá 725 triệu đồng tại lễ hội ở Đà Nẵng, tiền thu được dành cho các chương trình an sinh xã hội.

Phân biệt sâm thật và sâm giả

Sâm Ngọc Linh giả là chuyện có thật. Lãnh đạo Quảng Nam đã kêu gọi tố giác, đấu tranh với hành vi gian dối trong tạo giống, trồng và buôn bán sâm giả. Những mẹo dưới đây là lời của người trồng và quan chức trên báo; không mẹo nào thay được việc mua ở nơi kiểm tra nguồn gốc.

Chủ tịch huyện Tu Mơ Rông cho biết củ sâm thật có vỏ xù xì, thô ráp, còn sâm trồng ở nơi khác thường bóng mượt. Ông nói thêm các mắt không đều, nằm so le như đốt trúc. Một người trồng sâm kể rằng thương lái hay mua sâm trồng bên Trung Quốc về giả làm sâm Ngọc Linh.

Giá cũng là một tín hiệu. Chính người này khuyên bạn nghi ngờ khi gặp báo giá rẻ bất ngờ và xác minh trước khi mua. Tháng 4/2023, Tổng cục Quản lý thị trường mở phòng trưng bày chuyên đề về nhận diện đúng sâm Ngọc Linh.

Người địa phương dùng sâm thế nào

Hỏi người ta làm gì với sâm thì câu trả lời về văn hóa đến trước. Báo Đà Nẵng viết rằng truyền thống của người dân trước đây chủ yếu là ngâm rượu hoặc ngâm mật ong. Cũng tờ báo đó kể các sản phẩm mới như trà sâm, kẹo sâm, còn kế hoạch lễ hội 2026 có khu ẩm thực nấu từ sâm và thảo dược.

Bài này không nói sâm có tác dụng gì với cơ thể. Nếu bạn cần điều đó, hãy đọc những gì nhãn sản phẩm và hồ sơ của nhà sản xuất ghi, và xin người bán giấy tờ.

Đi chợ sâm Nam Trà My

Chỗ dễ thấy nghề sâm nhất là phiên chợ sâm, họp từ ngày 1 đến ngày 3 hằng tháng. Chợ nằm ở trung tâm hành chính Tắc Pỏ của Nam Trà My (tên gọi tính đến năm 2024). Sâm và sản phẩm từ sâm được niêm yết giá công khai, và có tổ thẩm định kiểm tra nguồn gốc. Ở phiên chợ tháng 8/2024, hơn mười gian hàng bán sâm được chính quyền cam kết là sâm thật.

Nếu bạn muốn xem chợ chứ không chỉ vườn sâm, hãy sắp chuyến đi quanh ba ngày đó.

Ảnh (1)

• Sâm Ngọc Linh K5, CC0 (mở tab mới)