Phố cổ Hội An: lịch sử, nhà cổ, hội quán, đêm rằm và giá vé

Phố cổ Hội An là gì

Phố cổ Hội An là một đô thị thương cảng cổ bên sông Hoài, Quảng Nam. Ngày 4/12/1999, UNESCO ghi danh khu này cùng Khu đền tháp Mỹ Sơn vào danh sách Di sản Văn hóa Thế giới. UNESCO coi đây là “một ví dụ điển hình” của việc giữ gìn đô thị thương cảng cổ Đông Nam Á, với mạng lưới đô thị và kiến trúc nhà cổ từ thế kỷ 15-19 không bị phá vỡ.

Hồ sơ UNESCO nêu hai lý do. Một: Hội An là biểu hiện vật thể nổi bật của sự kết hợp các nền văn hóa qua các thời kỳ trong một thương cảng quốc tế. Hai: Hội An là điển hình tiêu biểu về một cảng thị châu Á truyền thống được bảo tồn một cách hoàn hảo.

Điều được công nhận là cả cảnh quan khu phố cổ, không riêng một di tích nào. Khu đô thị cổ nằm trọn trong phường Hội An, rộng khoảng 2 km², giữ gần như nguyên vẹn hơn một nghìn di tích kiến trúc cổ, từ phố xá, nhà cửa đến đình, chùa, miếu. Cục Di sản văn hóa viết rằng sự tồn tại của một đô thị như Hội An là trường hợp duy nhất ở Việt Nam và cũng hiếm thấy trên thế giới. Cũng trang ấy gọi Hội An là một bảo tàng sống về kiến trúc và lối sống đô thị, và tả cảnh phố phường “một màu rêu phong cổ kính”.

Từ khi được ghi danh, gần 459 công trình gồm nhà cổ, di tích và phố cổ đã được sửa chữa. Theo Tổng cục Du lịch, 844 trong 1.107 công trình tạo nên diện mạo phố cổ nằm trong danh sách di sản thế giới.

Một thị trấn tránh được đô thị hóa

Hội An tránh được quá trình đô thị hóa ồ ạt cuối thế kỷ 20, điều mà nhiều phố cổ khác không có. Người phương Tây xưa gọi nơi này là Faifo. Tấm ảnh dưới đây chụp Faifo từ máy bay Bréguet 14 trong những năm 1925-1930: phố nằm sát dòng sông, nhà san sát nhau từ bờ vào sâu.

Chuyện Hội An thành cảng thế nào, vì sao cảng tàn mà phố còn, nằm riêng trong bài Lịch sử Hội An. Bài này nói về những gì còn đứng đó hôm nay.

Bàn cờ phố xá: Trần Phú, Nguyễn Thái Học, Bạch Đằng

Sông Hoài chia phố cổ. Các con đường ở đây ngắn và hẹp, có đoạn uốn lượn, chạy dọc ngang theo kiểu bàn cờ. Mỗi phố có tuổi riêng, và đọc tuổi phố là cách dễ nhất để hiểu phố cổ lớn lên thế nào.

Trần Phú là trục cũ nhất. Xưa kia đây là con đường chính của thị trấn, nối từ Chùa Cầu tới Hội quán Triều Châu. Thời Pháp thuộc phố mang tên Rue du Pont Japonais, nghĩa là phố cầu Nhật Bản.

Nguyễn Thái Học xuất hiện năm 1840, sau đó người Pháp đặt tên là Rue Cantonnais, phố người Quảng Đông. Bạch Đằng ra đời năm 1878, nằm sát bờ sông nên xưa gọi là Đường Bờ Sông. Hai phố này hình thành muộn hơn, đều trên đất bùn bồi lấp. Vì vậy mùa mưa bão, Nguyễn Thái Học và vùng quanh đó thường ngập, dân phải dùng thuyền đi mua sắm và đến quán ăn.

Một hướng dẫn du lịch nói khu phố hoàn toàn có thể đi bộ. Cách dễ nhất là bắt đầu từ Chùa Cầu rồi theo Trần Phú, con đường nối Chùa Cầu tới Hội quán Triều Châu.

Nhà ống Hội An: 16 cột, ba không gian

Kiểu nhà phổ biến nhất ở Hội An là nhà phố một hoặc hai tầng, chiều ngang hẹp, chiều sâu rất dài, tạo nên kiểu nhà hình ống. Khuôn viên trung bình rộng khoảng 4 đến 8 mét, sâu khoảng 10 đến 40 mét.

Một ngôi nhà ống gồm ba không gian: buôn bán, sinh hoạt và thờ cúng. Ở nhà chính, hệ thống 16 cây cột xếp 4 x 4 tạo thành 3 x 3 gian, trong đó bốn cột trung tâm cao hơn hẳn các cột còn lại. Gian đầu từ đường vào là chỗ bán hàng, gian kế tiếp là kho hàng ngăn bằng vách, gian thứ ba đặt nhà thờ quay mặt vào bên trong. Giữa các nếp nhà có sân trời lát đá, bể nước, non bộ và cây cảnh.

Mái lợp ngói đất mỏng, nung thô, hình vuông, mỗi cạnh khoảng 22 cm và hơi cong. Hàng ngói ngửa xen hàng ngói úp, người Hội An gọi là lợp ngói âm dương.

Nhà cổ Tấn Ký xây năm 1741 và bảy đời một gia đình người Việt sinh sống. Ngôi nhà cổ lớn nhất khu phố là nơi đặt Bảo tàng Văn hóa Dân gian ở số 33 Nguyễn Thái Học, dài 57 mét, ngang 9 mét. Bảo tàng Văn hóa Dân gian cho xem nghề thủ công truyền thống và có biểu diễn, còn Bảo tàng Lịch sử - Văn hóa kể lại khoảng 2.000 năm qua hiện vật. Bảo tàng Lịch sử - Văn hóa vốn là một ngôi chùa thờ Phật bà Quan Âm do người Việt và người Minh Hương dựng vào khoảng thế kỷ 17.

Năm hội quán của người Hoa

Hội An ngày nay còn năm hội quán, ứng với năm nhóm Hoa kiều lớn: Phúc Kiến, Trung Hoa (Hội quán Ngũ Bang), Triều Châu, Quỳnh Phủ và Quảng Đông. Cả năm đều nằm trên trục Trần Phú và cùng quay mặt chính ra sông Thu Bồn.

Lớn nhất là Hội quán Phúc Kiến ở số 46 Trần Phú. Gốc của nó khá bất ngờ: ban đầu chỉ là một ngôi chùa lợp tranh do người Việt dựng năm 1697 để thờ Phật. Thương nhân Phúc Kiến mua lại chùa năm 1759, và sau nhiều lần trùng tu, năm 1792 đổi thành Hội quán Phúc Kiến. Cổng hội quán có hệ mái ngoạn mục gồm 7 mái lợp ngói ống men xanh uốn lượn. Hằng năm vào ngày 23 tháng 3 âm lịch, người Hoa tổ chức lễ vía Thiên Hậu Thánh Mẫu ở đây.

Từ Chùa Cầu đi vào, năm hội quán nằm trên Trần Phú, tất cả bên số chẵn, theo thứ tự Quảng Đông, Trung Hoa, Phúc Kiến, Quỳnh Phủ rồi Triều Châu. Tấm ảnh dưới đây là hội quán người Quảng Đông ở Faifo, chụp khoảng giữa năm 1891 và 1898, trong một album ảnh lưu ở Thư viện Quốc gia Pháp. Chú thích của album ghi tên nơi này là “Fei-Foo”.

Mỗi hội quán thờ một vị thần riêng của quê hương cộng đồng lập ra nó. Ở Hội quán Phúc Kiến, người Hoa thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu cùng sáu vị trung thần nhà Minh. Người Hải Nam lập Hội quán Quỳnh Phủ để thờ 108 vị Chiêu Ứng, là những người Hải Nam đi buôn trên biển, gặp nạn, sau được triều Nguyễn sắc phong. Người Triều Châu thờ Phục Ba Tướng quân, vị thần chém sóng cứu thuyền buôn.

Sống trong phố: thờ cúng và lễ hội

Hội An không phải thành phố cung đình như Huế. Hệ thống di tích ở đây là những thiết chế văn hóa cổ truyền của đời sống thường ngày. Trong nhà người Hội An thờ Ngũ tự gia đường, theo phần đông ý kiến là năm vị thần coi giữ và sắp đặt vận mệnh một gia đình: thần Bếp, thần Giếng, thần Cổng, Tiên sư bổn mạng và Cửu thiên huyền. Từ xa xưa người Hội An cũng thờ Quan Công như thờ một vị thần hộ mạng, bảo hộ cho sự bình an của gia đình.

Ở các đình làng quanh phố, dịp rằm tháng giêng và rằm tháng bảy hằng năm, dân làm lễ hội Long Chu. Làng chài ven sông biển thì đua ghe là sinh hoạt không thể thiếu, thường vào dịp mừng xuân từ mùng 2 đến mùng 7 tháng giêng.

Chùa Ông, nhà thờ tộc và những nơi ít người ghé

Chùa Ông thực ra là miếu Quan Công, ở số 24 Trần Phú, ngay giữa khu phố cổ. Người Minh Hương và người Việt dựng miếu năm 1653 để thờ Quan Công. Xưa miếu là trung tâm tín ngưỡng của thương gia Hội An, nơi chứng giám và tạo niềm tin cho họ trong những cuộc giao kèo buôn bán. Lễ hội Chùa Ông tổ chức vào ngày 13 tháng 1 và 24 tháng 6 âm lịch hằng năm.

Nhà thờ tộc là loại di tích ít khách để ý nhưng kể được nhiều chuyện. Những nhà thờ tộc có niên đại sớm nhất hầu hết của Hoa kiều, từ đầu thế kỷ 17. Nhà thờ tộc Trần ở số 21 Lê Lợi dựng từ đầu thế kỷ 19. Sau từ đường có một vạt đất cao dùng để chôn nhau của các thành viên trong tộc khi sinh ra.

Ngôi chùa sớm nhất được biết đến ở vùng này là chùa Chúc Thánh, tương truyền có gốc từ năm 1454, cách khu phố cổ khoảng 2 km về phía Bắc.

Chùa Cầu

Chùa Cầu là chiếc cầu cổ duy nhất còn lại ở Hội An, dài khoảng 18 mét. Cầu xây từ cuối thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XVII, lúc đầu gọi là Cầu Nhật Bản, làm theo kiểu trên chùa dưới cầu. Năm 1719, chúa Nguyễn Phúc Chu đặt tên cầu là Lai Viễn Kiều, nghĩa là khách phương xa đến. Hình cây cầu có trên tờ 20.000 đồng.

Vé phố cổ cho vào xem miếu bên trong, và tiền vé dùng để giữ gìn cây cầu. Chuyện Nhật xây cầu để làm gì, vì sao có tượng khỉ tượng chó, đọc trong Lịch sử Hội An.

Đêm rằm

Từ năm 1998, chính quyền Hội An tổ chức Lễ hội đêm rằm đô thị cổ vào mỗi đêm 14 âm lịch hằng tháng. Ý tưởng bắt đầu từ mong ước của kiến trúc sư Ba Lan Kazimierz Kwiatkowski. Từ 17 đến 22 giờ, các ngôi nhà, hàng quán, tiệm ăn đều tắt điện, cả khu phố chỉ còn ánh trăng rằm và đèn lồng.

Cũng tối 14 âm lịch, bài chòi, thú giải trí đậm nét văn hóa người xứ Quảng và cả vùng duyên hải miền Trung, được diễn đều ở góc đường Nguyễn Thái Học và Bạch Đằng.

Ăn gì ở phố cổ

Thủy hải sản luôn chiếm phần lớn trong bữa ăn hằng ngày của người Hội An. Một trong những món tiêu biểu của ẩm thực Hội An là cao lầu. Mì Quảng cũng được bán khắp nơi trong phố, chuyện đầy đủ ở bài mì Quảng.

Bánh bao, bánh vạc là món sang trọng, ngon và lạ của đô thị cổ. Nước xay bột phải trong, thường lấy từ giếng cổ Bá Lễ. Thêm vào đó có bánh bèo, gỏi cá Nam Ô, bánh tráng cuốn thịt heo và tương ớt Hội An. Quán ăn ở Đà Nẵng, xem danangoi.com (opens in a new tab), guide chị em về chỗ ăn ở Đà Nẵng.

Vé tham quan và giờ bán vé

Từ 15/5/2023, mọi du khách trong nước và quốc tế vào khu phố cổ phải mua vé tại các quầy vé: 120.000 đồng cho khách quốc tế, 80.000 đồng cho khách nội địa. Tiền vé tương ứng với số địa điểm tham quan. Quầy bán vé mở từ 7h30 đến 21h30 hằng ngày vào mùa hè, đến 21h vào mùa đông.

Thành phố nói rõ nguồn thu từ vé dùng để trùng tu di sản và cải tạo hạ tầng trong khu phố cổ.

Khi nào nên đến

Một hướng dẫn du lịch ghi tháng 2 đến tháng 4 là lúc mát và ít mưa. Ai muốn thấy phố cổ chỉ còn đèn lồng thì đến đúng đêm 14 âm lịch, xem mục Đêm rằm ở trên.

Hội An cách Đà Nẵng bao xa

Hội An cách Đà Nẵng khoảng 30 km về phía Nam và chỉ cách biển Đông 5 km. Muốn kết hợp thêm một chuyến trong ngày, xem Cù Lao Chàm và Thánh địa Mỹ Sơn, di sản được ghi danh cùng ngày với phố cổ. Xem thêm sông Hoài, con sông chảy qua phố.

Nguồn ảnh

• Phố Trần Phú, trục chính của phố cổ Hội An: Wikimedia Commons — Steffen Schmitz (opens in a new tab) (CC BY-SA 4.0)
• Faifo nhìn từ máy bay trong những năm 1925-1930: Wikimedia Commons — Archives de la Planète (bộ sưu tập Albert Kahn), 1930, phạm vi công cộng (opens in a new tab) (Public domain)
• Mặt tiền nhà cổ Tấn Ký: Wikimedia Commons — P. Hughes (opens in a new tab) (CC BY 4.0)
• Cổng Hội quán Phúc Kiến ở số 46 Trần Phú: Wikimedia Commons — Steffen Schmitz (opens in a new tab) (CC BY-SA 4.0)
• Hội quán Quảng Đông ở "Fei-Foo" trong ảnh chụp những năm 1890: Wikimedia Commons — album Gustave Trumelet-Faber, BnF Gallica (1891-1898), phạm vi công cộng (opens in a new tab) (Public domain)
• Chùa Cầu sau trùng tu năm 2024: Wikimedia Commons — Chainwit. (opens in a new tab) (CC BY 4.0)
• Chùa Cầu một đêm rằm: Wikimedia Commons — Nguyen Phu Duc, CC0 (opens in a new tab) (CC0)