Cù Lao Chàm: Lịch sử, di tích, cách đi và mùa biển êm

Cù Lao Chàm ở đâu, thuộc về ai

Cù Lao Chàm là cụm 8 đảo rộng khoảng 15 km2, nằm cách bờ biển Cửa Đại 18 km và cách thành phố Đà Nẵng 45 km. Hành chính ngày nay, cụm đảo thuộc xã đảo Tân Hiệp, thành phố Đà Nẵng; trước đây đảo thuộc thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam cũ. Sách báo cũ vẫn gọi đây là đảo của Hội An vì lẽ ấy.

Tám đảo gồm hòn Lao (còn gọi là hòn Cù Lao, lớn nhất), hòn Khô Mẹ, hòn Khô Con, hòn Lá, hòn Dài, hòn Mồ, hòn Tai và hòn Ông. Hòn Lao rộng 13,82 km2, đỉnh cao nhất 517 m, là nơi có nhiều hoạt động du lịch. Cả cụm có khoảng 3.000 người ở.

Khu Bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm lập tháng 10/2003. Ngày 29/5/2009, tại phiên họp thứ 21 của Ủy ban Điều phối quốc tế chương trình Con người và Sinh quyển ở đảo Jeju (Hàn Quốc), Cù Lao Chàm - Hội An được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới. Khu dự trữ bảo tồn hơn 950 loài thủy sinh.

Cái tên và những tấm bản đồ cổ

Đảo từng mang nhiều tên: Chiêm Dự thời vua Tự Đức, Puliciam, Chiêm Bất Lao, Tiên Bích La. Bản đồ phương Tây xưa thường ghi là “Champello”.

Một tấm bản đồ hàng hải cổ vẽ vùng này là bản năm 1787 của Le Floch de la Carrière, người đã đến Việt Nam năm 1755-1756. Bản năm 1787 là phiên bản thứ hai ông vẽ cho vùng này. Trên bản đồ, đảo ghi là “Cham collao”, và tấm bản đồ vẽ cả Fayfo (Hội An) lẫn vịnh Tourane (Đà Nẵng). Nhìn góc bên trái bạn thấy hòn đảo lớn cùng mấy hòn nhỏ nằm ngoài khơi, đối diện cửa sông Fayfo.

Cù Lao Chàm là một di tích văn hóa lịch sử gắn với sự hình thành và phát triển của đô thị thương cảng Hội An. Muốn hiểu mối quan hệ ấy, đọc thêm lịch sử Hội An và chuyện sông Hoài.

Từ Sa Huỳnh đến Chăm Pa: ba nghìn năm có người ở

Dấu vết con người trên đảo có từ khoảng 3.000 năm trước. Trên đảo còn di tích của các nền văn hóa Sa Huỳnh, Chăm Pa và Đại Việt.

Bãi Ông. Hôm nay đây là chỗ các đoàn đi trong ngày dừng chân nghỉ ngơi. Trên cồn cát sát chân núi là di chỉ khảo cổ có niên đại sớm nhất từng tìm thấy ở Hội An. Hiện vật ở đây chứng minh cư dân Sa Huỳnh sống liên tục ở Hội An từ sơ kỳ đến hậu kỳ văn hóa này.

Bãi Làng. Bãi Làng là nơi cano thường cập bến, và cũng là di chỉ cư trú của người Chăm vào thế kỷ VII-X. Dân ở đây làm nhiều nghề: khai thác lâm sản, hải sản, làm gốm, làm thủy tinh. Hiện vật tìm thấy cho thấy thương thuyền Trung Quốc và Trung Đông từng dừng chân trao đổi ở đây.

Hai di chỉ này, cùng năm di tích khác, nằm trong danh sách bảy di tích cấp quốc gia trên đảo.

Giếng xóm Cấm: nước ngọt cho người qua biển

Giếng xóm Cấm còn gọi là giếng cổ Champa, nằm ở ngã ba đường bê tông trong khu dân cư xóm Cấm. Giếng có tuổi khoảng 200 năm.

Ngày trước, ngư dân và thương nhân đi thuyền từ nơi khác đến thường cập bến Cù Lao Chàm để lấy nước ngọt. Cái giếng vì thế quan trọng chẳng kém một cái bến. Cách xây giếng còn là tư liệu để hiểu kỹ thuật giếng Chăm ở Hội An, và cho thấy người Việt trên đảo đã kế thừa kinh nghiệm ấy.

Dân đảo truyền nhau rằng nước giếng chữa được say sóng. Đây là lời truyền miệng của người địa phương, bạn nghe cho vui rồi ghé giếng xem một lần.

Con tàu đắm và gốm Chu Đậu

Ngoài khơi Cù Lao Chàm có một con tàu buôn chở gốm Chu Đậu bị đắm, là minh chứng cho một thời xuất ngoại huy hoàng của gốm Chu Đậu. Người phát hiện đầu tiên là ngư dân Quảng Nam, đầu thập niên 1990: họ thả lưới vớt được nhiều đồ gốm rồi bán cho thương lái.

Cuộc khai quật sau đó tốn hơn 6 triệu USD và kéo dài bốn năm, kết thúc năm 2000. Tàu nằm sâu hơn 70 m, và đội khai quật thu được hơn 240.000 hiện vật. Đồ gốm vẽ theo bút pháp thuần Việt: vẽ nét trước, tô màu sau.

Bảy di tích quốc gia trên đảo

Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận bảy di tích cấp quốc gia trên đảo: lăng Tiền Hiền, miếu tổ nghề yến, chùa Hải Tạng, lăng Ông Ngư, giếng xóm Cấm, di chỉ Bãi Làng và di chỉ Bãi Ông. Giếng và hai di chỉ đã nói ở trên; bốn công trình còn lại là những nơi bạn nên ghé.

Chùa Hải Tạng

Chùa Hải Tạng dựa lưng vào chân núi phía tây hòn Lao, nhìn ra cánh đồng lúa duy nhất của Cù Lao Chàm. Bia đá còn lưu ở chùa (dựng năm 1848) ghi chùa được xây năm 1758. Lúc đầu chùa nằm cách chỗ bây giờ khoảng 200 m về phía đông bắc; bão làm hư hại nhiều, nên năm 1848 chùa được dời về vị trí hiện nay.

Chùa xây để người trên đảo có chỗ cúng bái, đồng thời cho thương thuyền các nước ghé vào lễ Phật cầu buôn bán may mắn. Theo Đại Nam nhất thống chí, chùa từng là nơi tu tập của thiền sư Hương Hải cùng nhiều vị danh tăng khác. Quả chuông đồng của chùa đúc năm Canh Dần 1770. Tường đá bao quanh chùa dựng lên để ngăn trăn và rắn độc. Cổng tam quan ba lối đi, cao 5 m, rộng 1,5 m, dài 6 m.

Lăng Ông Ngư

Ngư dân coi cá Ông là vị thần biển, thường xuất hiện cứu người gặp nạn trên biển. Khi cá Ông chết trôi dạt vào bờ, người ta tổ chức đám tang đúng nghi lễ, chôn cất rồi đưa xương vào lăng thờ. Lăng Ông Ngư nằm giữa khu dân cư, cách bờ biển chừng 10 m.

Lăng Tiền Hiền

Lăng Tiền Hiền là bằng chứng quan trọng về quá trình định cư, khai hoang của người trên đảo. Theo lời các cụ cao niên trong làng, lăng được xây từ khoảng cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX. Trong lăng còn ba bài vị gỗ khắc thần hiệu các vị Phục Ba tướng quân.

Miếu tổ nghề yến

Yến sào trong các hang đá ở Cù Lao Chàm đã được cư dân Champa biết đến. Đời vua Gia Long, ông Hồ Văn Hòa làm quan kiêm chức quản yến, và chính ông đứng ra xây miếu thờ các bậc tiền bối của nghề. Miếu hiện còn là công trình đầu thế kỷ XIX, thờ tổ nghề yến và thành hoàng bổn xứ.

Muốn nhìn tận nơi chim yến làm tổ, bạn thuê thuyền chừng 300.000 đồng để đi thăm yến.

Ra đảo bằng gì, giá bao nhiêu

Ra đảo chủ yếu bằng cano từ bến Cửa Đại. Vé cano 350.000 đồng, gồm tiền cano 260.000 đồng, phí tham quan 70.000 đồng, phí môi trường và an ninh 20.000 đồng. Trẻ dưới 12 tháng tuổi miễn phí, từ 1 đến dưới 8 tuổi bằng nửa giá người lớn. Chặng đi mất khoảng 15-20 phút, cano thường cập bãi Làng.

Tàu gỗ vẫn chạy nhưng chỉ chở hàng và người dân địa phương, mất khoảng một tiếng rưỡi. Khách du lịch nên đi cano.

Muốn khỏi lo, đặt tour trọn gói trong ngày ở đại lý hay khách sạn. Tour có đưa đón, bữa trưa, phí tham quan và vài hoạt động, giá 500.000-700.000 đồng một người. Đi tự túc thì bạn tự lo xe máy, vé lặn, bữa ăn và giờ giấc.

Một lịch trình thực tế tháng 7/2024 xuất phát từ bến Cửa Đại lúc 9 giờ bằng cano cao tốc. Chuyến cano muộn nhất về đất liền hôm đó là 14h30, nên sắp lịch trên đảo cho kịp. Mang theo giấy tờ tùy thân. Phần lớn khách chỉ đi trong ngày.

Tháng nào biển êm

Từ tháng 3 đến tháng 8, trời trong, biển lặng, ít mưa. Các tháng còn lại hay có bão, sóng lớn, hầu hết tàu du lịch không chạy. Muốn ra đảo, canh theo mùa này. Mùa này cũng trùng với mùa cua đá: cua chỉ được đánh bắt từ tháng 3 đến tháng 6.

Làm gì trên đảo

Bãi biển. Bãi Làng và bãi Hương nằm gần làng chài, là nơi có nhà dân và homestay. Bãi Ông là chỗ các đoàn đi trong ngày thường dừng chân. Bãi Bắc là khu bảo tồn rùa nên tàu thuyền không được cập bến; bãi Xếp cũng không có cano hay thuyền máy cập bến, hợp ai thích yên tĩnh.

Lặn ngắm san hô. Đảo nhiều san hô, hầu hết tour có lặn ngắm san hô. Dịch vụ lặn và đi bộ dưới biển giá 200.000 đồng đến 1 triệu đồng tùy loại. Ai có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi lặn. Bảo vệ hệ sinh thái biển khi lặn ngắm san hô.

Eo Gió. Chỗ ngắm bình minh ấn tượng, cách bãi Làng khoảng 3 km. Từ đây bạn nhìn thấy hải đăng Cù Lao Chàm.

Đi quanh đảo. Thuê xe máy trong ngày 120.000-150.000 đồng. Muốn sang các hòn khác, thuê thuyền trọn buổi khoảng 700.000 đồng, chở tối đa 10 người.

Chợ Tân Hiệp. Chợ còn gọi là chợ Cù Lao Chàm, nằm ngay khu bến tàu. Chợ bán đặc sản rừng, biển và quà lưu niệm, nhiều nhất là hải sản khô. Đồ ăn ở chợ có giá tốt hơn ở bãi Làng và bãi Ông.

Ăn gì trên đảo

Cua đá Cù Lao Chàm màu tím, sống ở khe núi, đến mùa mưa di chuyển xuống sát bờ biển. Mỗi cân cua đá khoảng 1 triệu đồng. Cua chỉ được đánh bắt từ tháng 3 đến tháng 6.

Ốc vú nàng là đặc sản quý hiếm, thường nhiều vào những ngày trăng tròn. Tôm hùm và mực một nắng cũng là món ngon của đảo; mực một nắng được rất nhiều du khách tìm mua mang về làm quà.

Đầu tháng 3 là mùa rau rừng, hơn 10 loại, luộc chấm mắm nêm.

Ngủ lại đảo

Đảo còn khá hoang sơ, chưa có khu lưu trú tiện nghi. Ai muốn ở lại đêm thì thuê homestay hoặc nhà nghỉ bình dân, tập trung ở bãi Làng và bãi Hương, giá phòng 200.000-500.000 đồng một đêm.

Lưu ý khi ra đảo

Đảo đang vận động nói không với đồ nhựa, đừng mang theo vật dụng nilon. Nhớ mang giấy tờ tùy thân. Đừng đặt lịch cho chuyến cuối ngày sát giờ, vì chiều muộn không có tàu.

Đi tiếp

Về lại đất liền, tối ăn một tô cao lầu hay mì Quảng cho đúng vị Hội An, dạo sông Hoài buổi tối và ghé phố cổ Hội An. Nếu muốn nối tiếp mạch chuyện người Chăm, đi tiếp đến thánh địa Mỹ Sơn.

Nguồn ảnh

• Bãi biển ở Cù Lao Chàm, tháng 7/2024: Wikimedia Commons — Theguywithkpdomain (opens in a new tab) (CC0)
• Phần bên trái bản đồ hàng hải năm 1787 của Le Floch de la Carrière (lưu ở BnF, Gallica): đảo ghi là Cham collao, bờ biển Fayfo (Hội An) và vịnh Tourane (Đà Nẵng): Gallica (BnF) qua Wikimedia Commons — René-Julien Le Floch de la Carrière (opens in a new tab) (Public domain)
• Gốm Chu Đậu vớt từ con tàu đắm ở Cù Lao Chàm, chụp tại nơi trưng bày trên đảo năm 2005: Wikimedia Commons — Viethavvh (opens in a new tab) (CC BY-SA 3.0)
• Cổng chùa cổ trên đảo Cù Lao Chàm: Wikimedia Commons — User:Blon (opens in a new tab) (CC BY-SA 3.0)
• Phơi mực ở Cù Lao Chàm, ảnh chụp tháng 5/2006: Wikimedia Commons — User:Blon (opens in a new tab) (CC BY-SA 3.0)