Tuồng xứ Quảng: sân khấu cổ điển và nơi xem tuồng

Tuồng là gì

Tuồng, hay hát bội, là loại hình sân khấu truyền thống của Việt Nam. Nếu chưa xem bao giờ, bạn cứ hình dung lời hát, tiếng trống và trang phục cách điệu chứ không phải lối diễn đời thường. Cổng thông tin du lịch Đà Nẵng mô tả các vai cố định: kép, đào, lão, nịnh, trung thần, tướng, yêu tinh, với ba lối âm nhạc chính là nói lối, hát nam và hát khách.

Nhờ khuôn vai cố định ấy, người xem lần đầu vẫn hiểu được lớp diễn dù không biết tích. Nịnh nhìn là biết nịnh. Bài này kể tuồng xứ Quảng từ đâu ra, một bậc thầy người Quảng Nam, việc công nhận di sản và cách đi xem. Bài đi cặp với bài chòi, nghệ thuật sân khấu dân gian khác của vùng đất này.

Tuồng xứ Quảng từ đâu ra

Năm 2018, các ý kiến tại hội thảo ở Quảng Nam cho rằng tuồng xứ Quảng thừa hưởng từ tuồng cung đình Huế và giao thoa với tuồng Bình Định. Giám đốc nhà hát ở Đà Nẵng nói gọn hơn: Quảng Nam, Đà Nẵng vốn là cái nôi sản sinh ra tuồng.

Cổng thông tin thành phố đưa ra một dòng thời gian. Tuồng có mặt ở vùng Đà Nẵng từ thế kỷ 17, đến đầu thế kỷ 19 đã có nhiều gánh, và đầu thế kỷ 20 là thời hoàng kim. Đó là lời của cổng thông tin, em chưa tìm được nguồn thứ hai cho mốc thế kỷ 17. Năm 2018, một lãnh đạo Sở ở Quảng Nam cho biết trong tỉnh có khoảng 20 đơn vị tuồng hoạt động khá thường xuyên.

Nguyễn Hiển Dĩnh và Trường hát An Quán

Nhà hát ở Đà Nẵng mang tên ông, và cổng thông tin thành phố nói không thể nhắc tuồng Đà Nẵng mà thiếu ông. Trang này ghi năm sinh năm mất của ông là 1853 và 1926, đồng thời cho biết ông soạn nhiều vở tuồng cổ trở thành mẫu mực cho nghệ sĩ cả nước.

Bài chân dung trên báo Pháp Luật kể thêm về con người ông. Ông người làng An Quán, huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, làm quan đến chức Tuần vũ nên người đời gọi là cụ Tuần An Quán. Về quê, ông lập Trường hát An Quán. Bài nêu tên năm học trò, gọi là ngũ mỹ, nổi tiếng khắp miền Trung. Muốn biết thêm về những người đỗ đạt cùng tỉnh, bạn đọc danh sĩ xứ Quảng.

Di sản quốc gia

Cổng thông tin du lịch thành phố cho biết tuồng ở Đà Nẵng được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo quyết định ngày 8/6/2015. Báo Pháp Luật năm 2018 cũng nêu việc Bộ chính thức công nhận tuồng xứ Quảng. Số quyết định em chỉ đọc được trên cổng thông tin thành phố, chưa đối chiếu trên trang của Bộ.

Nhà hát hôm nay

Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh đã hợp nhất với Đoàn Ca kịch Quảng Nam thành Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng. Báo Văn Hóa tháng 1/2026 cho biết đơn vị làm hai loại hình là tuồng và ca kịch bài chòi, biểu diễn trong không gian công cộng, nhất là hai bên bờ sông Hàn. Bài báo cũng lo đội ngũ nghệ sĩ trẻ còn mỏng. Hội thảo năm 2018 từng nêu nỗi lo rộng hơn: mai một, thiếu người kế thừa, thiếu không gian diễn xướng.

Đi xem tuồng thế nào

Bạn nên hỏi lại trước khi đi, vì giờ giấc đã đổi nhiều. Cổng thông tin thành phố ghi Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh ở 155 Phan Châu Trinh, Hải Châu, tính đến tháng 11/2025. Sau hợp nhất em chưa xác nhận được địa chỉ.

Các lịch cũ chỉ cho thấy nếp diễn, không phải lịch hôm nay. Năm 2018, chương trình tuồng xuống phố miễn phí diễn từ 19 giờ đến 20 giờ 45 mỗi thứ Bảy ở bờ đông sông Hàn. Tháng 7/2019, show Hồn Việt mở cho du khách với suất tối, Chủ nhật 17 giờ 30, nghỉ thứ Tư, giá 300.000 đồng mỗi khách, 15 suất đầu miễn phí, có trích đoạn Nguyệt Cô hóa cáo. Đến tháng 7/2020, nhà hát vẫn sáng đèn vào cuối tuần sau đợt nghỉ vì Covid, mỗi đêm khoảng 40 đến 50 ghế có khách. Tất cả chỉ là chuyện cũ, bạn hãy hỏi nhà hát.

Ở Hội An, cổng thông tin thành phố cho biết trích đoạn tuồng diễn tại Nhà biểu diễn nghệ thuật cổ truyền, 66 Bạch Đằng, trong các dịp như Đêm phố cổ và Tết Trung thu. Bạn xem thêm phố cổ Hội An để sắp lịch đi.

Tuồng, bài chòi và hát bả trạo

Tuồng và bài chòi nay chung một nhà hát, nên một nơi có thể xem cả hai. Hát bả trạo là nghệ thuật khác: bằng chứng nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được trao cho huyện Núi Thành tháng 2/2016. Em chưa đọc được nguồn nào nối hát bả trạo với tuồng, nên không khẳng định mối liên hệ.

Ảnh (1)

• Bùi Thụy Đào Nguyên, CC BY-SA 3.0 (mở tab mới)