Tháp Chăm ở Quảng Nam ngoài Mỹ Sơn: Bằng An, Khương Mỹ, Chiên Đàn

Ngoài Mỹ Sơn, xứ Quảng còn những tháp nào

Mỹ Sơn đã có bài riêng. Bài này đi qua những nơi còn lại của người Chăm trên đất Quảng Nam xưa.

Bốn cụm có tháp hoặc nền tháp để xem: Bằng An, Khương Mỹ, Chiên Đàn và phật viện Đồng Dương. Thêm một thành cổ gần Hội An là Trà Kiệu. Chuyện bảo tàng giữ tượng Chăm ở bảo tàng điêu khắc Chăm.

Nhiều tháp đang xuống cấp, nên phần cuối bài kể chuyện trùng tu.

Tháp Bằng An: tháp bát giác duy nhất

Tháp nằm ở phường Điện An, Điện Bàn, cách quốc lộ 1A hơn 1 km, cách Hội An khoảng 14 km và cách Đà Nẵng khoảng 27 km. Đây là tháp Chăm hình bát giác duy nhất còn nguyên vẹn đến nay ở Việt Nam.

Các nhà nghiên cứu cho rằng tháp xây vào khoảng cuối thế kỷ 9 đến đầu thế kỷ 10 để thờ cúng và tế lễ. Bên trong thờ thần Shiva.

Phần điện thờ cao gần 21 mét, gồm đế, thân và mái. Đế và thân hình bát giác, mỗi cạnh dài 4 mét. Tường phẳng, không có cửa giả, trụ ốp tường hay hoa văn. Nhìn từ xa, điện thờ giống một khối Linga khổng lồ.

Năm 1940 người Pháp trùng tu hai cửa phụ của tiền sảnh thành hai cửa sổ. Trước cổng còn hai tượng Gajasimha bằng sa thạch đeo lục lạc. Trong tháp từng có Linga đá; nay chỉ còn bệ thờ.

Tháp được công nhận di tích quốc gia năm 1989. Hiện chỉ còn một tháp thờ chính cao khoảng 21 mét. Tường tháp có một vết nứt chạy dài gần 2 mét, rộng 3 cm.

Tấm ảnh trên do thợ ảnh Vĩnh Tân chụp khoảng năm 1930. Bản vẽ dưới đây là mặt bằng khu tháp do Henri Parmentier vẽ đầu thế kỷ XX.

Khương Mỹ: “Ba Tháp” ở Núi Thành

Dân địa phương quen gọi nhóm này là “Ba Tháp”. Ba tháp Bắc, Giữa và Nam xếp thẳng hàng theo trục bắc nam. Nhóm được công nhận di tích quốc gia năm 1989.

Mái tháp có ba tầng, tầng trên là bản thu nhỏ của tầng dưới, trên cùng là chóp sa thạch. Các nhà nghiên cứu cho rằng tháp Nam xây đầu tiên và lớn nhất nhóm.

Các cuộc khai quật gần đây xác định niên đại đầu thế kỷ X. Phong cách nằm giữa Đồng Dương và Mỹ Sơn A1. Hai đợt khảo cổ năm 2000 và 2007 đã lộ ra hệ thống trang trí chân đế, chủ đề chính là khỉ và rắn Naga.

Điều độc đáo của Khương Mỹ là gạch được xây liền khít với đá thành một khối rồi mới tạc trang trí. Tháp thuộc xã Tam Xuân, thành phố Đà Nẵng, và là điểm tham quan có thu phí.

Chiên Đàn: ba tháp ở Phú Ninh

Từ Khương Mỹ đi tiếp khoảng 10 km là cụm Chiên Đàn ở xã Tam An. Cụm có ba tháp xếp theo trục bắc nam, cửa hướng đông.

VnExpress ghi tháp xây vào cuối thế kỷ 11, đầu thế kỷ 12. Năm 1989, các nhà khảo cổ khai quật hàng trăm hiện vật đá như tượng thần và hình thú.

Hai tháp giữa và bắc đang xuống cấp nặng vì rễ cây ăn vào thân và gạch bong tróc. Tháp bắc mất mái, phải lợp tôn che mưa. Năm 2021, Quảng Nam đã chi gần 5,5 tỷ đồng tu bổ tháp Nam. Dự án gần 17 tỷ đồng cho hai tháp còn lại đã được phê duyệt.

Phật viện Đồng Dương

Cách Chiên Đàn hơn 30 km là Đồng Dương. Vua Indravarman II xây phật viện này năm 875 để thờ vị Bồ tát bảo hộ vương triều. Tên Đồng Dương nghĩa là cánh đồng thiêng.

Từng là phật viện lớn nhất Đông Nam Á, Đồng Dương là di tích quốc gia đặc biệt từ tháng 12/2019. Khu đền rộng 155 mét, dài 326 mét, chia ba cụm. Phong cách Đồng Dương nở rộ từ năm 875 đến năm 915.

Cụm đền gồm bốn lớp tường bao nối tiếp từ tây sang đông, đi vào qua một con đường dài gần 800 mét. Henri Parmentier mô tả đền trong bộ Inventaire năm 1909, khi nó đã rất đổ nát.

Ảnh trên chụp năm 1930, khi bác sĩ Sallet là người giữ bảo tàng Chăm ở Tourane. Đó là tượng thần giữ cửa Dvarapala của lớp tường thứ hai, đứng trên con trâu, về sau đưa về bảo tàng Tourane. Các Dvarapala lớp tường thứ hai là những tượng đẹp nhất.

Ngày nay chỉ còn một mảng tường tháp, phải chằng chống bằng thép. Quảng Nam chi 12 tỷ đồng để gia cố tháp Sáng.

Trà Kiệu: thành cổ Simhapura

Trà Kiệu nằm gần Hội An, thuộc Duy Xuyên, từng là kinh đô, tên chữ Chăm là Simhapura, Thành Sư Tử. Người Pháp phát hiện năm 1927 và khai quật lại năm 1985. Năm 2013 một đợt khai quật mới nhắm vào bức tường phía đông thành, thuộc vương quốc Chăm thế kỷ 4 đến 11.

Bài học trùng tu ở Khương Mỹ

Dự án tu bổ tháp Bắc và tháp Giữa xong cuối năm 2022 sau ba năm. Vài tháng sau, gạch mới nổi muối lan rộng, phủ rêu mốc, nhiều viên mủn và bong tróc. Hiện tượng nổi muối và mủn gạch gần như không thể khắc phục nếu vẫn gia cường khối xây bằng gạch phục chế.

Với tháp Nam, đơn vị thi công dùng gạch phục chế nung ở nhiệt độ cao hơn gạch Chăm cổ. Dự án đã xong và chờ nghiệm thu trong tháng 9/2026.

Đi thế nào

Đi từ Hội An hoặc Đà Nẵng, Bằng An là điểm gần nhất: khoảng 14 km từ Hội An, 27 km từ Đà Nẵng. Khương Mỹ và Chiên Đàn cách nhau 10 km, còn Đồng Dương cách Chiên Đàn hơn 30 km. Bằng An gần phố cổ Hội An, còn Mỹ Sơn có đường đi riêng ở bài thánh địa Mỹ Sơn.

Nguồn ảnh

• Tháp Bằng An khoảng năm 1930: Wikimedia Commons — Vĩnh Tân (Thái Tế Thông), phạm vi công cộng (opens in a new tab), Vinh Tan (Thai Te Thong), khoang 1930 (Public domain)
• Mặt bằng tháp Bằng An do Henri Parmentier vẽ: Wikimedia Commons — Henri Parmentier, phạm vi công cộng (opens in a new tab), Henri Parmentier (Public domain)
• Cụm tháp Khương Mỹ: Wikimedia Commons — Nguyễn Đông Sơn (opens in a new tab), Nguyen Dong Son (CC BY-SA 3.0)
• Cụm tháp Chiên Đàn: Wikimedia Commons — Nguyễn Đông Sơn (opens in a new tab), Nguyen Dong Son (CC BY-SA 3.0)
• Thần giữ cửa Dvarapala ở Đồng Dương, năm 1930: Wikimedia Commons — Archives de la Planète (bộ ảnh Sallet), phạm vi công cộng (opens in a new tab), Khong ro (kho anh Sallet, 1930) (Public domain)