Đúng vào năm ông chào đời (1856) bọn thực dân Pháp đã nổ súng vào Đà Nẵng để đe dọa và thị uy. Chỉ hai năm sau (1858), chúng đã gạt bỏ chính sách"ngoại giao pháo hạm" và thực sự dùng sức mạnh để xâm chiếm đất nước ta. Dưới quyền chỉ huy của Nguyễn Tri Phương tiếng súng chống xâm lược nổ giòn ở Đà Nẵng.

Hội An với "Đại dường nhai", với chùa chiền và hội quán, với cầu Nhật Bản... đã từng là một trung tâm buôn bán hưng thịnh bậc nhất của Đàng Trong. Hội An thông với Đà Nẵng bằng sông Cổ Cò (mới bị lấp vào đầu thế kỷ này) chảy ngang qua Ngũ Hành Sơn. Dù Đà Nẵng là chỗ tàu bè ngoại quốc cập bến song lúc bấy giờ nó vẫn chỉ đóng vai trò tiền cảng cho Hội An về mặt thương mại Súng đã nổ ở Vũng Thùng, đất nước đã không yên và Hội An do đó, cũng chẳng còn yên ổn nữa. Châu Thượng Văn lớn lên chỉ để nghe tin hết phần đất này đến phần đất khác bị giặc Pháp xâm chiếm. Ông căm ghét bọn giặc. Súng của phe chủ chiến ở triều đình đã nổ ở kinh thành Huế. Phong trào Cần Vương dậy lên khắp cả nước. Ông Hường Hiệu, quê ở Thanh Hà mà! Ông vốn quen biết, cũng đã cùng với Tiểu La Nguyễn Thành (cũng là bạn ông), Trần Văn Dự.. dựng cờ khởi nghĩa, thành lập Nghĩa hội, mỗi người một cách, đóng góp vào cuộc chiến đấụ Nhờ gia sản của tổ phụ để lại, ông thường xuyên đem tiền của giúp Nguyễn Duy Hiệu Ông không làm người bàng quang, chỉ lo làm ăn buôn bán khi đất nước bị "cường quyền che lấp cả mặt trời"!

Nhưng rồi Nguyễn Huy Hiệu hy sinh ở pháp trường Huế, Phan Bá Phiến tuẫn tiết ở Hà My, lực lượng Nghĩa hội tan vỡ, nhân dân Quảng Nam rên xiết dưới chính sách khủng bố, đàn áp và bóc lột của thực dân Pháp. Ông cũng đau cái đau của người dân mất nước. Bọn Pháp và tay sai, tuy ghét ông, nhưng trong sổ sách quyên góp của Nghĩa hội mà chúng thu được không có tên ông nên chúng chưa có cớ để bắt ông.

Châu Thượng Văn vẫn ngầm liên lạc với người bạn thiết của ông là Tiểu La, một kiện tướng của Nghĩa hội Cần Vương nay về giấu chí, làm ruộng nuôi mẹ.Đầu thế kỷ 20, qua Tiểu La, Phan Bội Châu đã tìm đến Hội An để gặp ông. Ông khiêm tốn phát biểu: “tôi già rồi, không làm gì được nữa và xưa nay tôi cũng không làm gì. Việc các ông làm là đúng. Khi nào cần tiền thì tôi tuy gia nghiệp đã nghèo cũng xin đem giúp các ông hết” (Việt Nam nghĩa liệt sử).

Đó chỉ là cách nói, vì sau đó ông đã trở thành một hội viên trọng yếu của hội Duy Tân. Phan Bội châu ghi lại trong tự phán: “Thượng tuần tháng chạp Giáp Thìn (1-1905), tôi cùng ông Ngư, Hải, ông Tử Kính với nhà Tiểu La nhóm mật hữu ba bốn người như các ông Trình Ô Gia, tôn Thất Toại, Châu Thơ Đồng thương định nhũng kế hoạch, chia đường làm việc”.Cuộc họp hôm ấy chính là buổi họp quan trọng của hội Duy Tân trước khi Phan Bội Châu ra nước ngoài. Muốn giúp lộ phí cho Phan Bội Châu nhưng nhà không sẵn tiền, Châu Thượng Văn mang văn khế nhà đất đi cầm được 350 đồng, tàng tát cả cho Phan Bội Châu và Tăng Bạt Hổ. Cũng từ đó, ngôi nhà của ông ở ngay giữa phố Hội An trở thành nơi tiếp đón các đồng chí, các nhân sĩ Nam Bắc, mỗi lần ghé lại xứ  Quảng. Nhà ông còn là hộp thư bí mật liên lạc với bên ngoài của hội Duy Tân. Thư từ ở bên ngoài bí mật gởi về cho Tiểu La đều qua tay ông chuyển đạt. Đầu thế kỷ, qua các tàu buôn Trung Quốc, các loại sách mới đã "cập bến" Hội An. Có lẽ con đường liên lạc này cũng khá quan trọng đối với phong trào Đông Du và vì thế Hội An trở thành một cứ điểm quan trọng cho cả hai phong trào yêu nước lúc bấy gìờ. Cứ xem khí thế của phong trào chống sưu thế (1908) ở Hội An thì đủ rõ.

Bọn thực dân và tay sai khiếp sợ trước tinh thần đứng dậy của nhân dân. Chúng bắt ông, buột tội ông là âm mưu phiến loạn. Ông bị giam ở nhà lao Hội An rồi sau đó chuyển về nhà lao tỉnh (Điện Bàn). Trước mặt bọn thực dân và tay sai, ông khẳng khái thừa nhận: "Người nước Nam sang Nhật Bản và hạt dân xin thuế, chính tôi là người chủ mưu, khoảng ai dám dự vào cả.".

Ông đã có chủ định riêng nên ngay từ hôm vào ngục, Châu Thượng Văn bắt đầu tuyệt thực, mỗi ngày chỉ uống mấy chén nước trà loãng do người nhà mang vào.

Tòa án tỉnh của Nam triều kết án ông tù chung thân, đày đi Lao Bảọ chúng đưa ông trở lại lao Hội An để chờ đáp tàu lửa đi Đà Nẵng. Ông đã gặp lại Huỳnh Thúc Kháng ở đó. Trong “Thi tù tùng thoại”, Huỳnh Thúc Kháng có kể lần gặp gỡ bi thương ấy cùng chủ định của ông: Tòa Nam án kết án Châu quân chung thân đày Lao Bảo. Kể từ khi Châu quân bị bắt đến thành án, trên hai mươi ngày, một hột cơm không vào trong miệng, mỗi ngày chỉ uống vài chén nước trà loãng do người con đem vào thôi.

Nghe Châu quân nhịn ăn lâu ngày, tôi định không thể sống dược (Châu quân đã giải lên tỉnh mà tôi cùng Tiểu La tiên sinh còn giam ở ngục Faifoo). Bỗng một ngày nọ, 11 giờ, cánh cửa phòng giam tôi được mở toang. có mấy người lính tập dẫn năm sáu người tù vào, cùng giam vào phòng tội Hỏi thì họ nói bị đày đi Lao Bảo, gửi giam tạm buổi mai, đợi chiều lên xe lửa. (Lúc ấy đường Faifoo-Tourane có đoạn đường xe hỏa đi phía núi Ngũ Hành).

Sau lính ra, cửa khóa lại, tôi nhìn thấy người bên kia mặt đen như than, tay chưn (chân) như ống quyển, hai mắt nhắm khít, không còn là hình dạng người, hơi thở như sợi tơ, chừng như lâu mới nhận ra, thì không phải người nào lạ mà chính Châu Thơ Đồng tiên sinh! Mà ốm o gần chết vì đã tuyệt thực trên 20 ngày nay

Tôi gọi thử:
-Châu tiên sinh! Châu tiên sinh! Còn nhìn biết tôi là ai không?

Khi ấy Châu quân mở hai mắt nhìn tôi một chốc lâu rồi nói nho nhỏ trong cổ:
-Minh viên quân, tôi làm cái dễ, còn anh em gắng gánh lấy sự khó.

Nói rồi nhắm mắt lại như cây khô vậy. Hai giờ chiều bữa ấy, Châu quân bị bồng lên võng chở re hỏa xa cùng đi với bọn tù kịa. Đến Huế thì Châu quân chết trong lao Phủ Thừa. Bấy giờ vào khoảng cuối tháng 3 năm Mậu Thân (tháng 4 năm 1908)”.

Kiên cường bất khuất, sẵn sàng dâng hiến cả tài sản và tính mệnh cho sự nghiệp cứu nước, chỉ ước mong sớm đuổi được giặc ra khỏi đất nước, để đồng bào khỏi bị đọa đày đau khổ, đó là nhân cách cao đẹp mà Châu Thượng Văn, người con của Hội An, đã nêu gương cho các thế hệ sau và góp phần làm nên truyền thống lịch sử của nhân dân Quảng Nam-Đa Nẵng.

Trần Viết Ngạc